Jump to content

Wp/mag/विद्युत प्रवाह

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > विद्युत प्रवाह
विद्युत प्रवाह
एक साधारण वैद्युतिक परिपथ, जन्ने प्रवाहके अक्षर I द्वारा दर्शावल जा हे । भोल्टेज (V), प्रतिरोध (R) आउ प्रवाह (I) के मध्य सम्बन्ध V = IR हे; एकरा ओमके नियमके रूपमे जानल जा हे ।
सामान्य प्रतीक
I
एसआइ इकाईएम्पियर
अन्य मात्रा
से व्युत्पन्न
I=VR,I=Qt
आयाम𝖨
आवेशके प्रवाहके दिशासे प्रवाहके दिशा निर्धारित होवहे

वैद्युतिक आवेशके गति या प्रवाहमे होवेपर ओकरा वैद्युतिक प्रवाह कहल जा हे । मात्रात्मक रूपसे आवेशके प्रवाहके दरके विद्युत प्रवाह कहल जा हे । अथवा "विभावान्तरके अधीन कौनो चालकमे आवेश प्रवाहके दरके विद्युत प्रवाह कहल जा हे । एकर एसआइ मात्रक एम्पियर हे । एक कूलाम प्रति सेकेण्डके दरसे प्रवाहित विद्युत आवेशके एक एम्पियर प्रवाह कहब ।

परिभाषा

प्रवाहके परिमाण युक्ति
1 mA मानवके एकर आभास हो पावहे ।
10 mA प्रकाश उत्सर्जक डायोड
100 mA विद्युतके झटका
1 A बल्ब
10 A 2000 W के हीटर
100 A मोटरगाड़ीके स्टार्टर मोटर
1 kA रेलगाड़ीके मोटर
10 kA ऋणात्मक तड़ित
100 kA धनात्मक तड़ित

कौनो सतह, जैसे कौनो ताम्बाके चालकके खण्ड (cross-section) से प्रवाहित विद्युत प्रवाहके मात्रा (एम्पीयरमे नापल गेल) के परिभाषित कैल जा सकहे ।

यदि कौनो चालकके कौनो अनुप्रस्थ काटसे Q कूलामके आवेश t समयमे निकली; त औसत प्रवाह

I=Qt

नापेके समय t के शून्य (rending to zero) बनाके, हमनीके तत्क्षण प्रवाह i(t) भेटहे :

i(t)=dQdt
I = Q / t (यदि प्रवाह समयके साथे अपरिवर्ती होवे)

विद्युत प्रवाहके SI इकाई एम्पियर हे । परिपथके विद्युत प्रवाह नापेला जे यन्त्रके प्रयोग कैल जा हे ओकरा एमीटर कहल जा हे ।

एम्पीयरके परिभाषा: कौनो विद्युत परिपथमे 1 कूलाम आवेश 1 सेकेण्डमे प्रवाहित होवहे त ऊ परिपथमे विद्युत प्रवाहके मान 1 एम्पियर होवहे ।

उदाहरण

कौनो तारमे 10 सेकेण्डमे 50 कूलाम आवेश प्रवाहित होवहे त ऊ तारमे प्रवाहित विद्युत प्रवाहके मान 50 कूलाम / 10 सेकेण्ड = 5 एम्पियर

एक धात्विक तार विद्युत चालन लागि अनेक तारमे बँटल ताम्बाके तार

प्रवाह घनत्व

इकाई क्षेत्रफलसे प्रवाहित होवेवाला प्रवाहके मात्राके प्रवाह घनत्व (करेण्ट डेन्सिटी) कलल जा हे । एकरासे J से प्रदर्शित कैल जा हे ।

यदि कौनो चालकसे I प्रवाह प्रवाहित होवैत हे आउ प्रवाहके प्रवाहके लम्बवत ऊ चालकके क्षेत्रफल A होवे त,

प्रवाह घनत्व

J=IA

एकर इकाई एम्पियर / वर्ग मीटर होवहे ।

हियाँ ई मान लेल गेल हे कि प्रवाह घनत्व, चालकके पूरे अनुप्रस्थ क्षेत्रफल पर एक समान हे । किन्तु अधिकांश स्थितिमे ऐसन नै होवहे । उदाहरणला जखनियो चालकसे बड्डी अधिक आवृत्तिके प्रत्यावर्ती प्रवाह (जैसे १ मेगा हर्ट्सके प्रत्यावर्ती प्रवाह) प्रवाहित होवहे त ओकर बाहरी सतक भिरु प्रवाह घनत्व अधिक होवहे एवं जैसे-जैसे सतहसे भीतरे केन्द्र दन्ने जा हथ, प्रवाह घनत्व कम होवैत जा हे । एही कारण अधिक आवृत्तिके प्रवाहला मोटा चालक बनावेके बजाय बड्डिये कम मोटाईके तार बनावल जा हे । एकरासे तारमे नम्यतो (फ्लेक्सिबिलिटी) आवहे ।

ओमके नियम

ओमके नियमके अनुसार एक आदर्श प्रतिरोधकमे प्रवाहित प्रवाह विभवान्तरके समानुपाती होवहे । दोसर शब्दमे

I=VR

जन्ने

I प्रवाह, (एम्पियरमे)
V विभवान्तर, (भोल्टमे)
R प्रतिरोध, (ओममे)

हे ।

परम्परागत प्रवाह

विद्युत प्रवाहके दिशा : परम्परागत रूपसे धनात्मक आवेशके प्रवाहके दिशामे मानल जा हे । अतः इलेक्ट्रोनके प्रवाहके दिशाके विपरीते दिशा प्रवाहके दिशा हे ।

प्रवाहके उदाहरण

प्राकृतिक उदाहरण हे आकाशीय विद्युत या तड़ित (दामिनी) एवं सौर वायु, जे उत्तरीय ध्रुवप्रभा एवं दक्षिणीय ध्रुवप्रभाके स्रोत हे । प्रवाहके मानवनिर्मित रूप हे - धात्वक चालकमे आवेशित इलेक्ट्रोनके प्रवाह, जैसे शिरोपरि विद्युत प्रसारण तार लम्बा दूरी लागि, एवं छोट विद्युत एवं इलेक्ट्रोनिक उपकरणमे विद्युत तार । बैटरीके भीतरहुँ इलेक्ट्रोनके प्रवाह होवहे ।

एम्पीयरके नियम अनुसार, विद्युत प्रवाहसे चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न होवहे ।

विद्युच्चुम्बकत्व

विद्युत प्रवाह चुम्बकीय क्षेत्र बनावहे । चुम्बकीय क्षेत्रके चालक तारके घेरैत, घुमावदार क्षेत्रीय रेखा द्वारा आभासित कैल जा सकहे ।

विद्युत प्रवाहके सीधा एमीटरसे नापल जा सकहे । किन्तु ई प्रक्रियामे परिपथके तोड़े पड़हे । प्रवाहके बिन परिपथके तोड़लहुँ ओकर चुम्बकीय क्षेत्रके नापके नापल जा सकहे । ई उपकरण हे, हॉल प्रभाव संवेदक, करण्ट क्लैम्प, रोगोव्स्की कुण्डली ।

विद्युत सुरक्षा

विद्युत सुरक्षा के कुछ सरल उपाय बिजली खम्भा एवं स्टे वायरमे अपन पशु नै बाधी । बिजलीके तार भिरु कपड़ा सुखावेला लेाहाके तार नै बान्धी । कटिया लगाके बिजलीके प्रयोग नै करी । अर्थ तार/अर्थिगसे बिजली नै जलायी । आइएसआइ वायरिङ्ग मैटेरिएल एवं उपकरणके प्रयोग करी । विद्युत वायरिङ्गमे अर्थ लिकेज प्रोटेक्टिव डिवाइस लगावी, पूर्ण सुरक्षा पावी ।

सन्दर्भ

इहो देखी

बाहरी कड़ी