Jump to content

Wp/mag/राजनैतिक दल

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > राजनैतिक दल

राजनैतिक दल लोगके एगो ऐसन संगठित गुट होवहे जेकर सदस्य कौनो साँझी विचारधारामे विश्वास रखहथिन या समान राजनैतिक दृष्टिकोण रखहथिन । ई दल चुनावमे उम्मीदवार उतारहे आउ ओकरा निर्वाचित करवाके दलके कार्यक्रम लागू करवावेके प्रयास करहे । राजनैतिक दलके सिद्धान्त या लक्ष्य (विजन) प्रायः लिखित प्रलेखके रूपमे होवहे ।[1][2]

विभिन्न देशमे राजनैतिक दलके अलगे-अलगे स्थिति आउ व्यवस्था हे । कुछ देशमे कौनो राजनैतिक दल नै होवे । कहुँ एके दल सर्वेसर्वा (डोमिनैण्ट) होवहे । कहुँ मुख्यतः दु दल होवहे । किन्तु बड़ीमनी देशमे दुसे अधिक दल होवहे । लोकतान्त्रिक राजनैतिक व्यवस्थामे राजनैतिक दलके स्थान केन्द्रीय अवधारणाके रूपमे अत्यन्त महत्वपूर्ण हे । राजनैतिक दल कौनो सामाजिक व्यवस्थामे शक्तिके वितरण आउ सत्ताके आकांक्षी व्यक्ति आउ समूहके प्रतिनिधित्व करहे । ऊ परस्पर विरोधी हितके सारणीकरण, अनुशासन आउ सामञ्जस्यके प्रमुख साधन रहलै हे । ई प्रकारसे राजनैतिक दल समाज व्यवस्थाके लक्ष्य, सामाजिक गतिशीलता, सामाजिक परिवर्तन, परिवर्तनके अवरोध आउ सामाजिक आन्दोलनोसे सम्बन्धित होवहे । राजनैतिक दलके अध्ययन समाजशास्त्री आउ राजनीतिशास्त्री दुनो करहथिन किन्तु दुनोके दृष्टिकोणमे पर्याप्त अन्तर हे । समाजशास्त्री राजनैतिक दलके सामाजिक समूह मानहथिन जखनिकि राजनीतिज्ञ राजनैतिक दलके आधुनिक राज्यमे सरकार बनावेके एक प्रमुख संस्थाके रूपमे देखहथिन ।

भूमिका

[edit | edit source]

राजनैतिक दलके संरचनामे कुछ ऐसन विशेषता हे जे एकरा अन्य समूहसे अलगे करहे:

  • राजनैतिक दल ऐसन सङ्गठन हे जेकर प्राथमिक उद्देश्य राजनैतिक नेतृत्वके प्राप्ति होवहे । एकरामे दलके नेता सङ्गठित अल्पतन्त्र (कार्यकारिणी) द्वारा विधायिका पर अधिकार हथियावेके पूरा-पूरा प्रयास करहे ।
  • सामाजिक आउ आर्थिक उद्देश्यके लेके उपसंरचना आउ समिति होवहे जे भौगोलिक सीमा, सामाजिक समग्रताके आधार पर होवहे । दलमे ढेर परस्पर विरोधी समूह कौनो उद्देश्य आउ राजनैतिक विचारधाराके लेके साथे जुड़ल रहहथिन ।
  • प्रत्येक राजनैतिक दलमे अल्पतन्त्र होवहे । प्रथम अवस्थामे शक्तिके केन्द्रीकरण कुछ अनुभवी नेताके हाथमे होवहे जे प्रमुख पदाधिकारी होवहथिन जखनिकि दोसर अवस्थामे दलके सङ्गठन एगो विशेष स्तरीकरण व्यवस्थामे विभाजित होवहे आउ हर स्तर पर कुछ स्वायत्तता पाएल जा हे ।
  • दलमे सदस्यता निरन्तर बनल रहहे । एक सदस्य दोसर सदस्यके दलके गतिविधिके जानकारी देइत रहहे । नया सदस्यला दलमे सदस्यताके द्वार हमेशे खुलल रहहे । हियेँ ई एगो खुलल संरचना होलहे । कुछ लोग दलके सदस्य एहीला होवहथिन कि उनका समाजमे ओकरा चलते एक विशेष स्थान भेट जा हे ।

उपर्युक्त लक्षण द्वारा राजनैतिक दलके अन्य सङ्गठनसे भिन्न करके देखल जा सकहे । राजनैतिक दलके गठन समाज व्यवस्थाके दु विशेषता द्वारा पाएल जा हे:

  • राजनैतिक शक्तिके आधार 'मत' (भोट) हे अर्थात् विधायिकाके निर्धारण मतदान प्रणालीसे कैल जा हे ।
  • विभिन्न समूहमे शक्तिला परस्पर प्रतिस्पर्धा होवहे । अर्थात् राजनैतिक शक्तिके सत्ता हथियावेला परस्पर होड़ होवैत रहहे ।

एकरो देखथिन

[edit | edit source]

सन्दर्भ

[edit | edit source]
  1. Ellen Wilson and Peter Reill, Encyclopedia of the Enlightenment (2004), p. 298
  2. Richard Hofstadter, The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840 (1970)