Wp/mag/मापनके मात्रक
मापनके सन्दर्भमे मात्रक इकाई (unit) कौनो भौतिक राशिके एक निश्चित मात्राके कहल जाहे जे परिपाटी या/आउ नियम द्वारा पारिभाषिक एवं स्वीकृत कैल गेल होवे एवं जे ऊ भौतिक राशिके मापनला मानकके रूपमे प्रयुक्त होवहे । ऊ भौतिक राशिके कौनो अन्य मात्रा ई 'इकाई' के एक गुणकके रूपमे व्यक्त कैल जाहे ।
उदाहरणला लम्बाई एक भौतिक राशि हे । 'मीटर' लम्बाईके मात्रक हे जे एक निश्चित पूर्वनिर्धारित दूरीके बराबर होवहे । जखनि हमनी कहही कि अमुक दूरी '४७ मीटर' हे त एकर अर्थ हे कि उक्त दूरी १ मीटरके ४७ गुना हे ।
प्राचीनेकालसे मात्रकके परिभाषा कैल, ओकरा पर सहमति कैल, ओकर व्यावहारिक प्रयोग कैल आदिके बड्डी महत्वपूर्ण भूमिका रहल हे । विभिन्न स्थान एवं कालमे मात्रकके विभिन्न प्रणाली भेल एक सामान्य बात हल । किन्तु अखनि एक वैश्विक मानक प्रणाली अस्तित्वमे हे जेकरा 'अन्तर्राष्ट्रिय मात्रक प्रणाली' (International System of Units (SI)) कहल जाहे ।
विभिन्न क्षेत्रमे प्रयोग कैल जायेवाला अन्य तौल एवं मापके तालिका
[edit | edit source]- ओषधिविक्रेताके ब्रिटिश तौल (Apothecary's weights)
20 ग्रेन = 1 स्क्रूपल
3 स्क्रूपल = 1 ड्राम
8 ड्राम = 1 आउन्स
12 आउन्स = 1 पाउण्ड
20 द्रव आउन्स = 1 पाइण्ट
- ओषधिविक्रेताके ब्रिटिश माप (Apothecary's fluid measures)
60 द्रव मिनिम = 1 ड्राम
8 ड्राम = 1 आउन्स
20 आउन्स = 1 पाइण्ट
8 पाइण्ट = 1 गैलन
1 द्रव मिनिम = 0.0045 क्यूबिक इञ्च
1 चाय चम्मच = 1 द्रव ड्राम
1 डेसर्ट चम्मच = 2 द्रव ड्राम
1 टेबुल चम्मच = 1/2 आउन्स
1 मदिरागिलास = 2 आउन्स
1 चाय प्याला = 3 आउन्स
- कुछ अन्य ब्रिटिश एवर्डु पॉयज तौल
(खुदरा व्यापारी द्वारा आमतौर पर प्रयोगमे लावल जायेवाला)
27.32 ग्रेन = 1 ड्राम
16 ड्राम = 1 आउन्स
16 आउन्स = 1 पाउण्ड
14 पाउण्ड (lbs) = 1 स्टोन (stone)
एवर्डुपॉयजाके पाउण्ड सोना चान्दीके तौलके काममे लावल जायेवाला ट्रॉय पाउण्ड (troy pound) से 17 : 14 के अनुपातमे भारी होवहे । जखनिकि ट्रॉयके आउन्स एवर्डुपॉयज आउन्ससे भारी होवहे । एकर बीच 79 : 72 के अनुपात पाएल जाहे ।
जवाहरात, सोना एवं चान्दीके तौलेला जे बटखरा प्रयोगमे लावल जाहे, ओकरा ट्रॉय बटखरा कहल जाहे ।
- ब्रिटिश ट्रॉय तौल
4 ग्रेन = 1 कैरेट (Carat)
24 ग्रेन = 1 पेनीवेट (pennyweight)
20 पेनीवेट = 1 आउण्स
12 आउन्स = 1 पाउण्ड (ib)
5,760 ग्रेन = 1 पाउण्ड
25 पाउण्ड = 1 क्वार्टर
100 पाउण्ड = 1 हण्ड्रेडवेट (cwt.)
20 हण्ड्रेडवेट = 1 टन
1 ट्रॉयआउन्स = 150 डायमण्ड कैरेट
- शहतीर एवं लकड़ीके माप
40 घनफुट नातराश लकड़ी (unhewn timber) = 1 टन
50 घनफुट तराशी लकड़ी (squared timber) = 1 टन
42 घनफुट लकड़ी = 1 शिपिङ्ग टन (shipping ton)
108 घनफुट लकड़ी = 1 स्टैक (stack)
128 घनफुट लकड़ी = 1 कार्ड (cord)
- ऊन सम्बन्धी माप
7 पाउण्ड = 1 क्लोव (clove)
2 क्लोव = 1 स्टोन (stone)
2 स्टोन = 1 टॉड (tod)
61/2 टॉड = 1 वे (wey)
2 वे = 1 सैक (sack)
12 सैक = 1 लास्ट (last)
240 पाउण्ड = 1 पैक (pack)
- तौलके मापके सम्बन्ध
1 ग्रेन = 0.000064799 किलोग्राम
1 आउन्स = 0.0283495 किलोग्राम
1 पाउण्ड = 0.4535924 किलोग्राम
1 हण्ड्रेडवेट = 50.802 किलाग्राम
1 टन = 1016.05 किलोग्राम 1 क्विण्टल= 100 किलोग्राम 1 माण्ड =40 किलोग्राम
- खगोलीय माप
खगोलीय इकाई = 9,28,97,400 मील
प्रकाश वर्ष = 59,00,00,00,00,000 मील
पारसेक (parsec) = 3.259 प्रकाश वर्ष
- ठीकेदारके माप
भट्ठाके ईंटा 8 3/4 इञ्च x 4 1/4 इञ्च x 2 3/4 इञ्च
वेल्स (welch) अग्निसह ईंटा 9 इञ्च x 4 1/2 इंच x 2 3/4 इञ्च
फर्शी ईंटा 9 इञ्च x 4 1/2 इञ्च x 1 3/4 इञ्च
स्क्वायर टाइल 9 3/4 इञ्च x 9 3/4 इंच x 1 इञ्च
स्क्वायर टाइल 6 इञ्च x 6 इञ्च x 1 इञ्च
डच क्लिङ्कर ईंट 9 1/4 इञ्च x 3 इञ्च x 1 1/2 इञ्च
एकरॉड (rod) ईंटाके चिनाई (1 rod of brickwork) = 306 घन फुट या 11 1/3 घन गज
- धारिताके माप
(जे द्रव एवं ठोस सामानला प्रयोगमे लावल जाहे ।)
4 गिल = 1 पाइण्ट
2 पाइण्ट = 1 क्वार्ट (quart)
4 क्वार्ट = 1 गैलन (gallon)
2 गैलन = 1 पेक (peck)
4 पेक = 1 बुशल (bushel)
3 बुशल = 1 बैग (bag)
5 बुशल = 1 सैक (sack)
8 बुशल = 1 क्वार्टर (quarter)
5 क्वार्टर = 1 लोड (load)
2 लोड = 1 लास्ट (last)
36 बुशल = 1 चालड्रोन (chaldron)
गेहूमके एक बुशल तौलमे औसतन 60 पाउण्उ, जौके लगभग 47 पाउण्ड एवं जईके 40 पाउण्ड होवहे ।
- यवसुरा (Ale & beer) के माप
2 पाइण्ट = 1 क्वार्ट
4 कार्ट = 1 गैलन
9 गैलन = 1 फरकिन (firkin)
2 फरकिन = 1 किल्डरकिन (kilderkin)
2 किल्डरकिन = 1 बैरल (barrel)
1 1/2 बैरल = 1 हॉग्सहेड (hogshead)
2 बैरल = 1 पञ्चीयान (puncheon)
2 हॉग्सहेड = 1 बट (butt)
2 बट = 1 टुन (tun)
- सुरा (Wine) के माप
10 गैलन = 1 अङ्कर (anker)
18 गैलन = 1 रनलेट (runlet)
42 गैलन = 1 टियर्स (tierce)
84 गैलन = 1 पञ्चीयान
63 गैलन = 1 हॉग्सहेड
126 गैलन, या 2 हॉग्सहेड = 1 पाइप
252 गैलन, या 2 पाइप = 1 टुन (tun)
- वृत्तीय एवं कोणीय माप
60 थर्ड्स = 1 सेकेण्ड (²)
60 सेकंड = 1 मिनट (¢)
60 मिनट = 1 डिग्री (°)
30 डिग्री = 1 साइन (sign)
45 डिग्री = 1 ओक्टैण्ट (octant)
60 डिग्री = 1 सेक्सटैण्ट (sextant)
90 डिग्री = 1 क्वाड्रैण्ट या समकोण
कौनो वृत्तके परिधि ओकर व्यासके 3.1416 गुना होवहे ।
- सूती धागाके माप
120 गज = 1 लच्छी (skein)
7 लच्छी = 1 गुण्डी (hank)
18 गुण्डी = 1 स्पिण्डल (spindle)
विद्युत् माप
[edit | edit source]वोल्ट (volt) = कौनो 1 ओम (ohm) प्रतिरोध (resistance) से होके 1 एम्पियर (ampere) करेण्टके गुजारेला जेत्ता शक्तिके आवश्यकता होवहे ओकरा 1 वोल्ट कहल जाहे ।
ओम (ohm) = उस परिपथके प्रतिरोध हे, जेकरामे एक वोल्टके विद्युद्वल एक एम्पीयर धारा उत्पन्न करहे ।
मेगओम (megohm) = 10^6 ओम
एम्पीयर (ampere) = जे करेण्ट कौनो एक ओम प्रतिरोधके आर पार 1 वोल्ट विभवान्तर पैदा करे ।
कूलम्ब (coulomb) = विद्युत् के ऊ मात्रा जे एक एम्पियर करेण्टके एक सेकेण्ड तक बहेसे प्राप्त होवे ।
1 वाट (watt) = 1 जूल (Joule)
746 वाट = एक अश्व शक्ति प्रति सेकेण्ड
1 किलोवाट = 1,000 वाट = 1.5 अश्वशक्ति
रैखिक माप
[edit | edit source]8 जौ दाना = 1 इञ्च
2 1/2 इञ्च = 1 नेल (nail)
3 इञ्च = 1 पाम (palm)
7.02 इञ्च = 1 लिङ्क (link)
9 इञ्च = 1 स्पैन (span or quarter)
18 इञ्च = 1 हाथ (cubit)
30 इञ्च = 1 पद (pace)
37.2 इञ्च = 1 स्काटिश एल (scottish ell)
45.0 इञ्च = 1 इङ्ग्लिश एल (English ell)
5 फुट = 1 रेखीय पाद (geometrical pace)
6 फुट = 1 फैदम
608 फुट = 1 केबल (cable)
10 केबल = 1 नाविक मील (nautical mile)
6,080 फुट = 1 नाविक मील
6,087 फुट = 1 भूगोलीय मील
22 गज या 5 बल्ली = 1 चेन (chain)
100 लिङ्क = 1 चेन
10 चेन = 1 फर्लाङ्ग
80 चेन = 1 मील
1 नॉट = नाविक मी0 प्र0 धं के चाल ।
लिनेनके धागा (linen Yarn) के माप
300 गज = 1 कट
2 कट = 1 हीर (heer)
6 हीर = 1 हास्प (hasp)
4 हास्प = 1 स्पिण्डल
सङ्ख्याके नाप
[edit | edit source]12 इकाई = 1 दर्जन
12 दर्जन = 1 गुरुस
20 इकाई = 1 विशङ्क या कोड़ी (score)
5 गड्डी, कोड़ी, या 100 इकाई = 1 सैकड़ा
समुद्री माप
[edit | edit source]6 फुट = 1 फैदम
100 फैदम = 1 केबलके लम्बाई
1,000 फैदम = 1 समुद्री मील
3 समुद्री मील = 1 समुद्री लीग
60 समुद्री मील = 1 डिग्री देशान्तर भूमध्य रेखा पर
360 डिग्री = 1 वृत्त
कागजके माप
[edit | edit source]24 ताव (sheets) = 1 दस्ता (quire)
20 दस्ता = 1 रीम (ream)
516 ताव = 1 प्रिण्टर रीम (printer's ream)
2 रीम = 1 बण्डल
5 बण्डल = 1 बेल (bale)
सर्वेक्षकके माप (Surveyor's Measure)
[edit | edit source]7.92 इञ्च = 1 लिङ्क
100 लिङ्क = 22गज = एक चेन
80 चेन = 1760 गज, या = मील
तापके माप
[edit | edit source]- सेण्टीग्रेड - ई नापमे पानीके हिमाङ्क बिन्दुके शून्य मानल जाहे एवं जलके क्वथनाङ्क 100 डिग्री से मानल गेलहे, शरीरमे रुधिरके तप 36.8 डिग्री से होवहे ।
- रयूमर — ई नापमे पानीके हिमाङ्क शुन्य मानल जाहे एवं जलके क्वथनाङ्क 80 डिग्री मानल जाहे । एकर प्रयोग आमतौर पर जर्मनीमे होवहे ।
- फारेनहाइट — एकरामे हिमाङ्क 32 डिग्री होवहे आउ जलके क्वथनाङ्क (boiling point) 212 डिग्री मानल जाहे । ई माप विशेष करके ग्रेट ब्रिटेन एवं उत्तरी अमरिकामे प्रयोगमे लावल जाहे ।
समयके माप
[edit | edit source]60 सेकण्ड = 1 मिनट
60 मिनट = 1 घंटा
24 घण्टा = 1 दिन
7 दिन = 1 सप्ताह
4 सप्ताह = 1 महीना
13 चान्द्र मास = 1 साल
12 पञ्चाङ्ग मास = 1 साल
365 दिन = 1 साधारण वर्ष
366 दिन = 1 अधिवर्ष (leap year)
3651/4 दिन = 1 जूलियन वर्ष
365 दिन 5 घ0 48 मि0 51 से = 1 सौर वर्ष
100 वर्ष = 1 शत वर्ष या शताब्दी
दशमिक मान-प्रणालीके सम्बन्ध
[edit | edit source]- लम्बाई एवं धारिताके इकाई
1 इञ्च = 0.0254 मीटर
1 फुट = 0.3048 मीटर
1 गज = 0.9144 मीटर
1 मील = 1609.344 मीटर
1 इम्पीरियल गैलन = 4.54596 लिटर (litres)
- धारिताके दशमिक माप
पाइण्ट - गैलन - घन फुट - लिटर
1 = 0.125 = 0.02 = 0.567
8 = 1.000 = 0.160 = 4.541
16 = 2.000 = 0.3208 = 9.082
- धारिताके माप
10 मिलीलिटर = 1 सेंटीलिटर
10 सेण्टीलिटर = 1 डेसिलिटर
10 डेसिलिटर = 1 लिटर
10 लिटर = 1 डेकालिटर
10 डेकालिटर = 1 हेक्टोलिटर
10 हेक्टोलिटर = 1 किलोलिटर
1 लिटर = 1 3/4 पाइण्ट
क्षेत्रफलके माप
[edit | edit source]1 सेण्टीएयर या 1 वर्ग मीटर = 1.296033 वर्ग गज
10 सेण्टीएयर = 1 डेसिएयर
10 डेसीएयर = 1 एयर
10 एयर = 1 डेकाएयर
10 डेकाएयर = 1 हेक्टाएयर
100 हेक्टाएयर = 1 वर्ग किलोमीटर
1 हेक्टाएयर = 2 एकड़
ठोस या घनके माप
[edit | edit source]1 सेण्टीस्टियर (centistere) = 610.240515 घन मी
1 डेसिस्टियर = 3.531658 घन फुट
1 स्टियर = 1.307954 धनगज
10 सेण्टिस्टियर = 1 डेसीस्टियर
10 डेसिस्टियर = 1 स्टियर या घन मील
10 स्टियर = 1 डेकास्टियर
भारतमे अङ्ग्रेजी कालमे फुट-पाउण्ड-सेकेण्ड पद्धतिके प्रयोग प्रचलित हलै, किन्तु १ अप्रैल १९५८ ई से मीटरी पद्धतिके प्रयोग होवैत हे । ईसभ पद्धतिके अतिरिक्त अन्यो माप भारतमे प्रचलित हे ।
भारतीय माप
[edit | edit source]इहो देखी
[edit | edit source]बाहरी कड़ी
[edit | edit source]- A Dictionary of Units of Measurement - Center for Mathematics and Science Education, University of North Carolina
- NIST Handbook 44, Specifications, Tolerances, and Other Technical Requirements for Weighing and Measuring Devices
- NIST Handbook 44, Appendix C, General Tables of Units of Measurement
- Official SI website
- Quantity System Framework - Quantity System Library and Calculator for Units Conversions and Quantities predictions
- pradeep 7800250021
मेट्रिक सूचना एवं सङ्घ
[edit | edit source]इम्पीरियल मापनसे सम्बन्धित जानकारी
[edit | edit source]