Wp/mag/बिहारके मुख्यमन्त्री
| मुख्यमन्त्री, बिहार | |
|---|---|
| बिहार सरकार | |
| शैली | माननीय (औपचारिक) श्रीमान्/श्रीमती मुख्यमन्त्री (अनौपचारिक) |
| प्रकार | सरकारके मुखिया |
| स्थिति | कार्यपालिकाके नेता |
| सङ्क्षेपाक्षर | मु म |
| सदस्स | |
| उत्तरदायित्व | |
| आवास | १, अणे मार्ग, पटना |
| अधिस्थान | पटना सचिवालय |
| नामाङ्कनकर्ता | बिहार विधानसभामे बिहार सरकारके सदस्य |
| नियुक्तिकर्ता | बिहारके राज्यपाल, बिहार विधानसभामे विश्वास प्राप्त करेके नियुक्तिके क्षमताके आधार पर परम्परा रूपसे |
| अवधिकाल | विधानसभाके विश्वास पर मुख्यमन्त्रीके कार्यकाल ५ बरिसके होवहे आउ एकरामे कौनो कार्यकाल सीमा नै होवे । |
| पूर्बाधिकारी | बिहारके प्रधानमन्त्री |
| उद्घाटक धारक | श्री कृष्ण सिन्हा |
| गठन | 26 जनवरी 1950 |
| उपाधिकारी | बिहारके उपमुख्यमन्त्री |
| वेतन | |
| जालस्थान | cm |
बिहारके मुख्यमन्त्री बिहार सरकारके प्रमुखके रूपमे कार्य करहथ । भारतके संवैधानिक ढाँचाके भीतरे एकर प्रशासन आउ शासनके देखरेख करहथ ।[1][2] जखनिकि बिहारके राज्यपाल संवैधानिक प्रमुखके औपचारिक भूमिका निभावहथ । वास्तविक कार्यकारी अधिकार मुख्यमन्त्री भिरु होवहे जे नीतिके लागू करे आउ राज्यके दिन-प्रतिदिनके मामलाके प्रबन्धनला जिम्मेदार होवहथ । बिहार विधानसभाके चुनावके बाद राज्यपाल द्वारा नियुक्त मुख्यमन्त्री सामान्य रूपसे विधानसभामे बहुमत वाला दल वा गठबन्धनके नेता होवहे । पदभार ग्रहण करेपर ऊ मन्त्रिपरिषदके गठन करहे, विभिन्न सरकारी विभागके प्रबन्धनला पोर्टफोलियो आवण्टित करहे । ई परिषद सामूहिक रूपसे मुख्यमन्त्रीके नेतृत्वमे कार्य करहे आउ विधानसभाके प्रति उत्तरदायी रहहे । कार्यालयके उत्तरदायित्वमे मन्त्रीमण्डल बैठकके नेतृत्व करल, राज्यके नीतिके मसौदा तैयार करल आउ ओकरा लागू करल आउ वार्षिक बजट पेश करल सम्मिलित हे । विधि-व्यवस्था बनैलै रखेके अतिरिक्त मुख्यमन्त्री आर्थिक विकास, जनकल्याण आउ बुनियादी ढाँचामे सुधारके प्रयासके निर्देशनो करहथ । भारत सरकारके साथे समन्वय आउ राष्ट्रिय स्तर पर बिहारके हितके वकालतो उनखर भूमिकाके अभिन्न अङ्ग हे ।
नीतिगत प्रस्ताव आउ विधायी पहल अक्सर मुख्यमन्त्रीके मार्गदर्शनमे पेश करल जा हे जे विधानसभामे सरकारके एजेण्डाके आकार दे हथ । प्रशासनिक निरीक्षण एक अन्य प्रमुख कार्य हे जे ई सुनिश्चित करहे कि सरकारी विभाग आउ अधिकारी लोक सेवाके कुशलतापूर्वक आउ नीतिगत उद्देश्यके अनुरूप प्रदान करे । ई पदके कार्यकाल पाँच बरिसके होवहे जे विधानसभाके कार्यकालके साथे-साथे होवहे । हालाँकि कार्यकाल विधानसभाके विश्वासके बनैलै रखेपर निर्भर करहे काहेकि मुख्यमन्त्रीके अविश्वास प्रस्तावके माध्यमसे हटावल जा सकहे । कार्यकालके कौनो सीमा नै हे जेकरासे लगातार ढेर वा अलगातार कार्यकालके अनुमति भेटहे । १९४६ मे अपन स्थापनाके बादसे कार्यालयके प्रभाव बढ़ल हे जे राज्यके राजनीति आउ शासनमे बदलावके दर्शावहे । ई भूमिका बिहारके प्रशासनला केन्द्रीय हो गेल हे जेकरामे लगातार धारक राज्यके विधायी, आर्थिक आउ सामाजिक विकास प्रयासमे योगदान देइत हे ।[3]
१९४६ से अखनितक २३ लोग बिहारके मुख्यमन्त्री रह गेलन हे । वर्तमानमे नीतीश कुमार २२ फरवरी २०१५ से सत्तामे हथ । बिहारके सबसे लम्बा समय तक मुख्यमन्त्री रहेके कीर्तिमान नीतीश कुमारके नाम हे ।[4]
बिहार राज्यके राजधानी पटनामे हे । तात्कालीन बिहारमे बर्तमानके बिहार आउ झारखण्ड राज्य सम्मिलित हे । १ अप्रैल १९३६ के बिहार आउ उड़िसा प्रदेशके बिभाजन करके बिहार आउ ओड़िसके निर्माण कैल गेलहल । भारत सरकारके अधिनियम १९३५ के तहत द्विसदनी सरकारके व्यवस्था कैल गेलहल जेकरमे बिधानसभा आउ बिधानपरिषद् सम्मिलित हे । सरकारके मुखियाके प्रमुख (प्रीमिर) कहल गेल ।
| क्र॰ [lower-alpha 1] | चित्र | नाम | पद पर कार्यकाल | दल | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| पदासीन | पदच्युत | कार्यकाल | ||||
| 1 | मोहम्मद युनुस | 1 अप्रैल 1937 | 19 जुलाई 1937 | 109 दिन | मुस्लिम इण्डिपेण्डेण्ट पार्टी[5] | |
| 2 | श्रीकृष्ण सिंह | 20 जुलाई 1937 | 31 अक्टूबर 1939 | 2 वर्ष, 103 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | |
| (2) | श्रीकृष्ण सिंह | 23 मार्च 1946 | 25 जनवरी 1950 | 3 वर्ष, 308 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | |
बिहारके मुख्यमन्त्री
| क्र॰ | चित्र | नाम | निर्वाचनक्षेत्र | पद पर कार्यकाल | कार्यकालके अवधि | बिधानसभा (चुनाव) | पार्टी[lower-alpha 2] | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | श्रीकृष्ण सिंह | बसन्तपुर | 26 जनवरी 1950 | 31 जनवरी 1961 | 11 वर्ष, 5 दिन | पहिलका बिधानसभा (1952 के चुनाव) |
भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | ||
| दोसरका बिधानसभा (1957 के चुनाव) | |||||||||
| 2 | दीप नारायण सिंह | हाजीपुर | 1 फरवरी 1961 | 18 फरवरी 1961 | 17 दिन | ||||
| 3 | बिनोदानन्द झा | राजमहल | 18 फरवरी 1961 | 2 अक्टूबर 1963 | 2 वर्ष, 226 दिन | तीसरका बिधानसभा (1962 के चुनाव) | |||
| 4 | कृष्ण वल्लभ सहाय | पटना पच्छिम | 2 अक्टूबर 1963 | 5 मार्च 1967 | 3 वर्ष, 154 दिन | ||||
| 5 | महामाया प्रसाद सिन्हा | पटना पच्छिम | 5 मार्च 1967 | 28 जनवरी 1968 | 329 दिन | ४था बिधानसभा
(1967 के चुनाव) |
जन क्रान्ति दल | ||
| 6 | सतीश प्रसाद सिंह | परबत्ता | 28 जनवरी 1968 | 1 फरवरी 1968 | 5 दिन | शोषित दल | |||
| 7 | बिन्देश्वरी प्रसाद मण्डल | बिहार बिधानपरिषद | 1 फरवरी 1968 | 22 मार्च 1968 | 51 दिन | ||||
| 8 | भोला पासवान शास्त्री | कोढ़ा | 22 मार्च 1968 | 29 जून 1968 | 100 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | |||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] (राष्ट्रपति शासन) |
N/A | 29 जून 1968 | 26 फरवरी 1969 | 242 दिन | भङ्ग | N/A | ||
| 9 | हरिहर सिंह | नयाग्राम | 26 फरवरी 1969 | 22 जून 1969 | 117 दिन | ५मा बिधानसभा (1969 के चुनाव) |
भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | ||
| (8) | भोला पासवान शास्त्री | कोढ़ा | 22 जून 1969 | 4 जुलाई 1969 | 13 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस (ओ) | |||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 6 जुलाई 1969 | 16 फरवरी 1970 | 225 दिन | N/A | |||
| 10 | दरोगा प्रसाद राय | परसा | 16 फरवरी 1970 | 22 दिसम्बर 1970 | 310 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | |||
| 11 | कर्पूरी ठाकुर | समस्तीपुर | 22 दिसम्बर 1970 | 2 जून 1971 | 163 दिन | सोसलिस्ट पार्टी | |||
| (8) | भोला पासवान शास्त्री | कोढ़ा | 2 जून 1971 | 9 जनवरी 1972 | 222 दिन | भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | |||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 9 जनवरी 1972 | 19 मार्च 1972 | 70 दिन | भङ्ग | N/A | ||
| 12 | केदार पाण्डे | नौतन | 19 मार्च 1972 | 2 जुलाई 1973 | 1 वर्ष, 105 दिन | ६ठा बिधानसभा (1972 के चुनाव) |
भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | ||
| 13 | अब्दुल् गफूर् | बिहार बिधान परिषद | 2 जुलाई 1973 | 11 अप्रैल 1975 | 1 वर्ष, 283 दिन | ||||
| 14 | जगन्नाथ मिश्र | झञ्झारपुर | 11 अप्रैल 1975 | 30 अप्रैल 1977 | 2 वर्ष, 19 दिन | ||||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 30 अप्रैल 1977 | 24 जून 1977 | 55 दिन | भङ्ग | N/A | ||
| (11) | कर्पूरी ठाकुर | फुलपरास | 24 जून 1977 | 21 April 1979 | 1 वर्ष, 301 दिन | ७मा बिधानसभा (1977 के चुनाव) |
जनता पार्टी | ||
| 15 | रामसुन्दर दास | सोनपुर | 21 April 1979 | 17 फरवरी 1980 | 302 दिन | ||||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 17 फरवरी 1980 | 8 जून 1980 | 112 दिन | N/A | |||
| (14) | जगन्नाथ मिश्र | झञ्झारपुर | 8 जून 1980 | 14 अगस्त 1983 | 3 वर्ष, 67 दिन | ८मा बिधानसभा (1980 के चुनाव) |
भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | ||
| 16 | चन्द्रशेखर सिंह | बिहार बिधान परिषद | 14 अगस्त 1983 | 12 मार्च 1985 | 1 वर्ष, 210 दिन | ||||
| 17 | बिन्देश्वरी दुबे | शाहपुर | 12 मार्च 1985 | 13 फरवरी 1988 | 2 वर्ष, 338 दिन | ९मा बिधानसभा (1985 के चुनाव) | |||
| 18 | भागवत झा आजाद | बिहार बिधान परिषद | 14 फरवरी 1988 | 10 मार्च 1989 | 1 वर्ष, 24 दिन | ||||
| 19 | सत्येन्द्र नारायण सिन्हा | बिहार बिधान परिषद | 11 मार्च 1989 | 6 दिसम्बर 1989 | 270 दिन | ||||
| (14) | प्रखर राज | झञ्झारपुर | भारतीय जनता पार्टी | 6 दिसम्बर 1989 | 10 मार्च 1990 | 94 दिन | |||
| 20 | लालू प्रसाद यादव | बिहार बिधान परिषद | 10 मार्च 1990 | 28 मार्च 1995 | 5 वर्ष, 18 दिन | १०मा बिधानसभा (1990 के चुनाव) |
जनता दल | ||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 28 मार्च 1995 | 4 April 1995 | 7 दिन | भङ्ग | N/A | ||
| (20) | लालू प्रसाद यादव | राघोपुर | 4 अप्रैल 1995 | 25 जुलाई 1997 | 2 वर्ष, 112 दिन | ११मा बिधानसभा (1995 के चुनाव) |
जनता दल | ||
| राष्ट्रिय जनता दल | |||||||||
| 21 | राबड़ी देवी | बिहार बिधानपरिषद | 25 जुलाई 1997 | 11 फरवरी 1999 | 1 वर्ष, 201 दिन | ||||
| – | रिक्त[lower-alpha 3]) | N/A | 11 फरवरी 1999 | 9 मार्च 1999 | 26 दिन | N/A | |||
| (21) | राबड़ी देवी | बिहार बिधान परिषद | 9 मार्च 1999 | 2 मार्च 2000 | 359 दिन | राष्ट्रिय जनता दल | |||
| 22 | नीतीश कुमार [lower-alpha 4] | बिहार बिधानपरिषद | 3 मार्च 2000 | 10 मार्च 2000 | 7 दिन | १२मा बिधानसभा (2000 के चुनाव) |
समता पार्टी | ||
| (21) | राबड़ी देवी | राघोपुर | 11 मार्च 2000 | 6 मार्च 2005 | 4 वर्ष, 360 दिन | राष्ट्रिय जनता दल[7] | |||
| – | रिक्त[lower-alpha 3] | N/A | 7 मार्च 2005 | 24 नवम्बर 2005 | 262 दिन | १३मा बिधानसभा (फरवरी 2005 के चुनाव) |
N/A | ||
| (22) | नीतीश कुमार | बिहार बिधानपरिषद | 24 नवम्बर 2005 | 26 नवम्बर 2010 | 8 वर्ष, 177 दिन | १४मा बिधानसभा (अक्टूबर 2005 के चुनाव) |
जनता दल (यूनाइटेड) | ||
| 26 नवम्बर 2010 | 20 मई 2014 | १५मा बिधानसभा (2010 के चुनाव) | |||||||
| 23 | जीतन राम माञ्झी | मखदुमपुर | 20 मई 2014 | 22 फरवरी 2015 | 278 दिन | ||||
| (22) | नीतीश [8]कुमार | बिहार बिधानपरिषद | 22 फरवरी 2015 | 20 नवम्बर 2015 | 11 वर्ष, 229 दिन | ||||
| 20 नवम्बर 2015 | 16 नवम्बर 2020 | १६मा बिधानसभा | |||||||
| 16 नवम्बर 2020 | पदधारी | १७मा बिधानसभा | |||||||
टिप्पणी
- ↑ अङ्कके कोष्टकमे होएल ई प्रदर्शित करहे कि पदस्थ व्यक्ति पहिलहुँ ई पद पर रह लेलन हे ।
- ↑ ई स्तम्भमे खाली मुख्यमन्त्रीके दल लिखल जाहे । राज्य सरकार बिभिन्न दल आउ निर्दलके जटिल गठबन्धन हो सकहे, उसभके हिँया सूचीबद्ध नै कैल गेलहे ।
- 1 2 3 4 5 6 7 8 जब "कौनो राज्यमे सरकारके संबिधानके अनुरूप न चलावल गेल हे त ओहाँ राष्ट्रपति शासन लगावल जा सकहे, जे अक्सर ऊ स्थितिमे होवहे जखनि कौनो दल अथवा गठबन्धन बिधानसभामे बहुमत नै प्राप्त करहे । जखनि राज्यमे राष्ट्रपति शासन लागू होवहे त एकर मन्त्रीपरिषदो भङ्ग रहहे । ई स्थितिमे मुख्यमन्त्रीके कार्यालय रिक्त रहहे एवं सभ प्रशासनिक कार्ज राज्यपालके अधीन हो जाहे, जे केन्द्रसरकारके दन्नेसे कार्ज करहे । ई समय पर बिधानसभो भङ्ग रहहे ।[6]
- ↑ १५ नवम्बर 2000 के नया राज्य झारखण्डके निर्माणसे बिहारके ज्यामिति बदल गेल ।
सन्दर्भ
- ↑ "Chief Minister of Bihar". बिहार न्यूज इन्फोर्मेशन पोर्टल. अभिगमन तिथि 16 दिसम्बर 2024.
- ↑ "Bihar Legislative Assembly" [बिहार विधानसभा]. BIHAR VIDHAN SABHA. अभिगमन तिथि 16 दिसम्बर 2024.
- ↑ दुर्गा दास बसु । Introduction to the Constitution of India (भारतके संविधानके परिचय) । 1960 । 20मा संस्करण, 2011 पुनर्मुद्रण । पन्ना 241, 245 । LexisNexis Butterworths Wadhwa Nagpur । ISBN 978-81-8038-559-9 । टिप्पणी: यद्यपि ई पाठ सामान्य रूपसे भारतीय राज्य सरकारके बारेमे बात करहे, ई कर्नाटकके विशिष्ट मामलो पर लागू होवहे ।
- ↑ "Nitish Kumar Takes Oath as Bihar Chief Minister for Record 9th Time" [नीतीश कुमार रिकार्ड ९मा बेर बिहारके मुख्यमन्त्री पदके शपथ लेलन]. एनडिटिवि. 28 जनवरी 2024. अभिगमन तिथि 16 दिसम्बर 2024.
- ↑ "मोहम्मद यूनुस थे पहले 'प्रधानमंत्री'!". बिबिसि हिन्दी (Hindi मे). 2015-04-01. अभिगमन तिथि 2022-08-17.
- ↑ "A dummy's guide to President's rule". Rediff.com. 15 मार्च 2005.
- ↑ "Nitish Kumar's government in Bihar not outvoted as much as outmanoeuvred by Laloo Yadav".
- ↑ "नीतीश कुमार ने ली मुख्यमन्त्री पद की शपथ, सम्राट चौधरी व विजय सिन्हा बने डिप्टी सीएम". प्रभात खबर. अभिगमन तिथि २७ मई २०२४.