Wp/mag/प्रक्षेप्य गति

प्रक्षेप्य गति गतिके एक रूप हे, जन्ने कौनो पिण्ड (जेकरा प्रक्षेप्य कहल जा हे) के पृथिवीके सतहके निकट क्षितिजसे कौनो कोण पर प्रक्षेपित कैल (फेकल) जा हे आउ ई गुरुत्वाकर्षणके अधीन वक्रीय गति करहे (विशेषरूपसे वायु प्रतिरोधके प्रभाव नगण्य मानल जा हे) । प्रक्षेप्यके पथके प्रक्षेप्य वक्र कहल जा हे । यदि प्रक्षेप्य पर केवल एके दिशामे नियत बल लगैत होवे (जैसे गुरुत्वाकर्षण बल), त ओकर गतिके पथ परवलयके आकारके होवहे । एहीसे प्रायः प्रक्षेप्य गतिके परवलयिक गतियो कहल जा हे ।
प्रक्षेप्य गतिके गतिज राशि
[edit | edit source]प्रक्षेप्य गतिमे क्षैतिज गति आउ ऊर्ध्वाधर गति एक दोसरासे स्वतन्त्र होवहे अर्थात् कौनो एकमे परिवर्तन अन्यसे प्रभावित नै होवे ।
वेग
[edit | edit source]


यदि प्रक्षेप्यके एकर प्रारम्भिक वेग v0 के साथे प्रक्षेपित कैल जा हे, त एकरा निम्न प्रकार लिखल जा सकहे
- ।
यदि प्रक्षेप्य कोण θ के मान ज्ञात होवे त, वेग v0 के घटक v0x आउ v0y के निम्न प्रकार लिखल जा सकहे:
- ,
- ।
यदि प्रक्षेप्यके गतिके परास, प्रक्षेपण कोण, आउ प्रक्षेप्य द्वरा प्राप्त अधिकतमौच्च्य ज्ञात होवे त, प्रक्षेपण वेग निम्नलिखित सूत्रसे निकालल जा सकहे -
- ।
गति खन्नि प्रक्षेप्यके क्षितिज वेगके मान नियत रहत काहेकि ई दिशामे कौनो त्वरण नै हे । वेगके उर्ध्व घटकमे रैखीक रूपसे वृद्धि होत, काहेकि त्वरणके मान नियत हे । कौनो समय t पर वेगके घटक:
- ,
- ।
वेगके परिमाण (बौधायन प्रमेयके अनुसार):
- ।
त्वरण
[edit | edit source]चूँकि हियाँ क्षितिज दिशामे कौनो त्वरण नै हे अतः क्षितिज दिशामे वेगके नियत मान vcosθ हे । उर्ध्व दिशामे प्रक्षेप्यके गति गुरुत्वाकर्षणके अधीन स्वतन्त्र कणके गतिके समान हे । हियाँ त्वरण नियत हे आउ एकर मान g हे, ई g पृथिवीके गुरुत्वीय त्वरण हे । (पृथिवीके सतह पर एकर मान ९.८१ मीटर प्रति वर्ग सेकेण्ड होवहे ।):
- ,
- ।
विस्थापन
[edit | edit source]
समय t पर प्रक्षेप्यके क्षितिज आउ उर्ध्व विस्थापन :
- ,
- ।
अतः विस्थापनके परिमाण:
- ।
प्रक्षेप्य वक्र
[edit | edit source]निम्न समीकरणमे
- ,
- ।
t के विलोपित करेपर हमनीके निम्न समीकरण प्राप्त होवहे:
ई परवलयके समीकरण हे । हियाँ R प्रक्षेप्यके परास हे ।
जन्ने g, α आउ v0 नियताङ्क हे, ई समीकरण निम्नरूपमे हे
- ,
जेकरामे a आउ b नियताङ्क हे । ई एक परवलयके समीकरण हे, अतः प्रक्षेप्यके पथ परवलयिक होत । परवलयके अक्ष उर्ध्व होत ।
प्रक्षेप्य वक्रके गुण
[edit | edit source]उड्डयन काल
[edit | edit source]कुल समय t जेकर प्रक्षेप्य वायुमे रहहे ओकरा उड्डयन काल कहल जा हे ।
- ।
उड्डयनके बाद प्रक्षेप्य क्षैतिज अक्ष (x-अक्ष) पर लौटहे, एहीसे y=0
प्रक्षेप्यके अधिकतमौच्च्य
[edit | edit source]
प्रक्षेप्यके अधिकतमौच्च्य (अधिकतम उच्चता) जेकरा तक वस्तु पहुँचहे के वस्तुके गतिके शिखर कहल जा हे । औच्च्यमे वृद्धि तखनि तक होत जखनि , अर्थात्,
- ।
अधिकतमौच्च्य तक पहुँचेमे लगल समय:
- ।
प्रक्षेप्यके अधिकतमौच्च्य:
- ।
अधिकतम पहुँच योग्य औच्च्य θ=90° लागि प्राप्त कैल जा हे:
- ।
यदि प्रक्षेप्यके स्थिति (x, y) आउ प्रक्षेप्य कोण (θ) ज्ञात हे, त अधिकतमौच्च्य निम्न परवलयिक समीकरणमे h लागि हल करेपर पाएल जा सकहे:
प्रक्षेप्य ऊर्जा
[edit | edit source]अधिकतमौच्च्य पर:
- गतिज ऊर्जा:
- स्थितिज ऊर्जा:
- कुल ऊर्जा = गतिज ऊर्जा + स्थितिज ऊर्जा =
प्रक्षेप्यके परास
[edit | edit source]
प्रक्षेप्यके क्षेतिज परास d प्रक्षेप्य द्वारा तय कैल गेल ऊ क्षेतिज दूरी हे जखनि ऊ अपन प्रारम्भिक औच्च्य (y = 0) पर आवहे ।
- ।
प्रारम्भिक औच्च्य तक पहुँचमे लगल समय :
- ।
क्षेतिज विस्थापनसे प्रक्षेप्यके अधिकतम दूरत्व:
- ,
अतः (चूँकि 2·sin(α)·cos(α) = sin(2α))
- ।
ध्यान रहे d के मान अधिकतम होत जखनि
- ,
जे आवश्यक रूपसे सिद्ध करहे कि
- ,
वा
- ।
क्षैतिज परास आउ अधिकतमौच्च्यके मध्य सम्बन्ध
[edit | edit source]क्षतिज समतलमे परास (R) आउ अधिकतमौच्च्य (h) मे सम्बन्ध हे:
जखनि h = R
कार्य-ऊर्जा प्रमेयके अनुप्रयोग
[edit | edit source]कार्य-ऊर्जा प्रमेयके अनुसार वेगके ऊर्ध्व घटक :
- ।
सन्दर्भ
[edit | edit source]- Budó Ágoston: Kísérleti fizika I.,Budapest, Tankönyvkiadó, 1986. ISBN 963 17 8772 9 (हंगेरियन)
- Ifj. Zátonyi Sándor: Fizika 9.,Budapest, Nemzeti Tankönyvkiadó, 2009. ISBN 978-963-19-6082-2 (हंगेरियन)
- Hack Frigyes: Négyjegyű függvénytáblázatok, összefüggések és adatok, Budapest, Nemzeti Tankönyvkiadó, 2004. ISBN 963-19-3506-X (हङ्गेरियन)
टिप्पणी: Since the value of g is not specific the body with high velocity over g limit cannot be measured using the concept of the projectile motion.
इहो देखी
[edit | edit source]बाहरी कड़ी
[edit | edit source]- Open Source Physics computer model
- A Java simulation of projectile motion, including first-order air resistance