Jump to content

Wp/mag/प्रकाशके वेग

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > प्रकाशके वेग

प्रकाशके गति (speed of light) (जेकरा प्राय: c से निरूपित कैल जा हे) एक भौतिक नियताङ्क हे । निर्वातमे एकर सटीक मान २९,९७,९२,४५८ मीटर प्रति सेकेण्ड हे, जेकरा प्रायः ३ लाख किमी/सेकेण्ड कहल जा हे । वस्तुतः सब विद्युतचुम्बकीय तरङ्ग (जैसे रेडियो तरङ्ग, गामा किरण, प्रकाश आदि) समेत, गुरुत्वीय-सूचनाके वेगो एत्ते हे । चाहे प्रेक्षकके निर्देशतन्त्र कुछो होवे या प्रकाश-उत्सर्जक स्रोत कौनो वेगसे कनहुँ गति करैत होवे, हर प्रेक्षकके प्रकाशके एही वेग भेटत । कौनो वस्तु, दिक्-कालमे प्रकाशके वेगसे अधिक वेग पर गति नै कर सके ।

प्रकाशके वेगके सटीक मान निकालल एक अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रक्रिया हे, काहेकि ई विद्युत्चुं-चुबकीय घटनाके एक अभिन्न अङ्ग हे । जेत्तो ऊर्जाके सञ्चारके कार्य हे, ओकरामे एकर प्रयोग होवहे । प्रकाशके वेग समय यात्रामे सहायक हे । आइन्स्टाइन के सापेक्षताके विशेष सिद्धान्तके अनुसार यदि प्रकाशके गतिके तुलनात्मक चाल पर गमन कैल जा हे त (गमन करेवाला पिण्डला) समय केहु स्थिर प्रेक्षकके तुलनामे भिन्न हो जा हे ।

२१ अक्टूबर १९८३ से प्रकाशके वेगके मान मीटर सहित अन्य मापकके 'कैलिब्रेट' करेला कैल जाइत हे । एकर मान निर्वातके विद्युत नियताङ्क ε0 एवं चुम्बकीय नियताङ्क (परमिएबिलिटी) (परमिटिविटी) μ0 से सम्बन्धित हे जे निम्नवत हे:

c=1μ0ε0

इतिहास

सत्राहमा शताब्दीके मध्य तक धारणा ई हल कि प्रकाशके वेग अनन्त होवहे, अर्थात् ओकरा एक स्थानसे दोसर स्थान पर पहुँचेमे कुछो समय नै लगे । गेलिलियो प्रकाके चालके नापेके प्रयास कैलन हल, किन्तु उनकर प्रयोगमे मानव-प्रतिक्रिया-कालसे होवेवाला त्रुटीके चलते ऊ प्रकाशके गति नापेमे असफल रहलन । सितम्बर १६७६ मे रोमर बतौलन कि प्रकाकाे वेग तीव्र होवके बावजूद 'परिमित' हे । बृहस्पतिके एक उपग्रह, इओ, के ग्रहणके अन्तरकालमे पृथिवीसे सम्बन्धित दूरत्वके बदलेसे होवेवाला परिवर्तनके अध्ययन करके, रोमर प्रकाशके पृथिवीके कक्षाके व्यासके पार करेमे लगेवाला कालके निकालेके बिधि सुझौलन । हालाँकि ऊ बिधिके आधार पर गणना करेवाला पहिल व्यक्ति क्रिस्चियन हुय्गेन्स हलन, जे २,१४,३०० किलोमीटर प्रति सेकेण्डके बराबर ज्ञात भेल, तैयो प्रकाशके गति निकालेवाला व्यक्तिके रूपमे रोमरेके श्रेय भेटहे । ऊ समयके वैज्ञानिक ज्ञानके देखैत ई अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य हल ।

इहो देखी

सन्दर्भ

बाहरी कड़ी