Wp/mag/धातु

रसायनशास्त्रके अनुसार धातु ऊ तत्व हे जे सरलतासे इलेक्ट्रान त्यागके धनायन बनावहे आउ धातुके परमाणुके साथे धात्विक बन्ध बनावहे । इलेक्ट्रानिक मॉडलके आधार पर धातु इलेक्ट्रान द्वारा आच्छादित धनायनके एक लैटिस हे, या ऊ तत्व जेकरामे चमक होवे, आघातवर्धक गुण होवे एवं जेकर तनन क्षमता अधिक होवे आउ जे उष्मा एवं विद्युतके सुचालक होवे धातु कहला हे ।
धातुके पारम्परिक परिभाषा उनखर बाह्य गुणके आधार पर देल जाहे । सामान्यतः धातु चमकौआ, प्रत्यास्थ, आघातवर्धनीय आउ सुगढ होवहे । धातु उष्मा आउ विद्युतके बेस चालक होवहे जखनकि अधातु सामान्यतः भङ्गुर, चमकहीन आउ विद्युत एवं ऊष्माके कुचालक होवहे ।
परिचय
[edit | edit source]रासायनिक तत्वके सर्वप्रथम धातु आउ अधातुमे विभाजित कैल गेल, यद्यपि दुनो समूहके बिल्कुल पृथक् न कैल जा सकहल । धातुके परिभाषा कैल कठिन कार्य हे । मोट रूपसे हमनी कह सकही कि यदि कौनो तत्वमे निम्नलिखित सम्पूर्ण वा कुछ गुण होवे त ओकरा धातु कहब :
- (१) चमक,
- (२) परान्धता,
- (३) साधारण ताप पर ठोस,
- (४) स्वच्छ सतह द्वारा प्रकाशके परावर्तनके गुण,
- (५) ऊष्मा एवं विद्युत् के उत्तम चालकता, एवं
- (६) द्रव अवस्थासे ठण्डा करेपर क्रिस्टल रूपमे ठोस पदार्थके बनल ।
हमनी ई अवश्य कह सकही कि यदि कौनो तत्व विशुद्ध अवस्थामे चमकौआ आउ विद्युत्के चालक न हे, त ऊ अधातु हे । प्रकृतिमे असंयुक्त अवस्थामे बिरली धातुये भेटहे । स्वर्ण, रजत, प्लेटिनम आउ कखनियो-कखनियो ताम्र धातु यदाकदा भेट जाहे । अधिकांश धातुके अयस्क भेट हे जे अधातु (जैसे आक्सीजन, कार्बन, गन्धक आदि) के साथे धातुके यौगिक होवहे । ईसभ यौगिको शुद्ध अवस्थामे न होके अन्य खनिजमे मिश्रित रहहे । ईसभ अयस्कसे विविध रीति द्वारा धातु निकालल जाहे ।
इहो देखी
[edit | edit source]सन्दर्भ
[edit | edit source]