Wp/mag/धर्मचक्र




धर्मचक्र (संस्कृत: धर्मचक्र, पालि: धम्मचक्क, प्राकृत: 𑀥𑀁𑀫𑀘𑀁𑀓/धंमचंक; शाब्दिक अर्थ: 'धर्मके चक्का') भारतीय संस्कृतिमे बहुतायतमे प्रयोग कैल जाएवाला एक प्रतीक है जे चक्र या चक्काके रूपमे होव है । ई भारतीय धर्म (हिन्दु पन्थ, बौद्ध पन्थ, जैन पन्थ, सिख पन्थ) मे मान्य आठ मङ्गल (अष्टमङ्गल) मे से एक है । ई प्रगति आउ जीवनोके प्रतीक है ।
बौद्ध पन्थमे धर्मचक्रके विशेष महत्व है । बुद्ध सारनाथमे जे प्रथम धर्मोपदेश देलन हल ओकरा धर्मचक्र प्रवर्तन एहु कहल जा है । आरम्भिक कालेसे प्रायः सब बौद्ध मन्दिर, मूर्ति आउ शिलालेख पर धर्मचक्रके प्रयोग अलङ्करण (सजावट) के रूपमे कैल गेल भेट है । वर्तमानमे धर्मचक्र बौद्धधर्मके प्रमुख प्रतीक है ।
भारतके राष्ट्रीय-ध्वज (तिरङ्गा-ध्वज) के मध्यके पट्टीमे धर्मचक्र अशोक चक्र रखल गेलै हे । यूनिकोडमे धर्मचक्रला एक सङ्केत प्रदान कैल गेलै हे आउ ओकर यूनिकोड है - U+2638 (☸) ।
| बौद्धधम्म |
| बौद्धधर्मके इतिहास · बौद्धधर्मके कालक्रम · बौद्धसंस्कृति |
| बुनियादी मनोभाव |
| चार आर्यसत्य · आर्य अष्टाङ्गमार्ग · निर्वाण · त्रिरत्न · पञ्चशील |
| मुख्य व्यक्ति |
| गौतमबुद्ध · बोधिसत्व |
| क्षेत्रानुसार बौद्धधर्म |
| दक्खिनपूरुबी बौद्धधर्म · चीनी बौद्धधर्म · तिब्बती बौद्धधर्म · पच्छिमी बौद्धधर्म |
| बौद्ध सम्प्रदाय |
| थेरवाद · महायान · वज्रयान |
| बौद्ध साहित्य |
| त्रिपिटक · पालि ग्रन्थ सङ्ग्रह · विनय · पालिसूत्र · महायानसूत्र · अभिधर्म · बौद्धतन्त्र |
इतिहास
चक्र या चक्का भारतमे प्राचीनतम कालसे प्रयुक्त प्रतीकमे से एक है । सिन्धु घाटीमे खुदाईसे प्राप्त वस्तु पर (विशेष रूपसे मुद्रा पर) प्रायः चक्काके सङ्केत भेट है । धौलावीरासे प्राप्त सङ्केतपट्ट पर दस चिह्न है जे अधिकांशतः चक्रसे मिल-जुल है ।

कुछ विद्वानके मत है कि प्राचीन चक्र, सूर्यके एक प्रतीक है ।
विविध प्रसङ्गमे धर्मचक्र
सनातनधर्ममे

पुराणके अनुसार केवल चोबिसे ऋषि गायत्रीके सम्पूर्ण शक्तिके प्राप्त कर सकलन । गायत्री मन्त्रके २४ वर्ण ई २४ ऋषिके प्रतिनिधित्व कर है ।
भगवद्गीताके श्लोकोमे चक्रके उल्लेख होलै हे (अध्याय ३ कर्मयोग, श्लोक सङ्ख्या १६ मे ।
बौद्धधर्ममे
धम्मचक्रके आठ पहिया तथागत बुद्धके बतावल अष्टाङ्गिक मार्गके दर्शाव है ।
महात्मा बुद्ध अपन शिष्यों (सन्त) ला २४ गुण बतावलन जे अशोक चक्रके २४ तीलीके रूपमे निरूपित कैल गेलै हे ।
- अनुराग
- पराक्रम
- धैर्य
- शान्ति
- महानुभावत्व
- प्रशस्तत्व
- श्रद्धान
- अपीदान
- निःसङ्ग
- आत्मनियन्त्रण
- आत्माहवान
- सत्यवादिता
- धार्मिकत्व
- न्याय
- अनृशंस्य
- छाया
- अमानिता
- प्रभुभक्ति
- करुणावेदिता
- आध्यात्मिकज्ञान
- महोपेक्षा (क्षमा)
- अकल्कता
- अनादित्व
- अपेक्षा (आशा)
- सिक्किमके राष्ट्रीय-ध्वजमे धर्मचक्रके एगो विशेष रूप स्वीकार कैल गेलै हल ।
जैनधर्ममे
जैनधर्ममे चक्रके विशेष महत्व है जे जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करके प्रतिनिधित्व कर है ।
चित्रदीर्घा
- श्रीलङ्काके राजचिह्न जेकरामे सबसे ऊपरे नील रङ्गमे धर्मचक्र है ।
- सिक्किमके भूतपूर्व राज्यके ध्वजोमे धर्मचक्र है ।
- धर्मचक्र ध्वज - जे थाइलैण्डमे बौद्धधर्मके प्रतीक है ।
- थाइलैण्डके तम्मसत विश्वविद्यालयके मुद्रा (सील)
- The insignia for Buddhist chaplains in the United States Armed Forces.
- धर्मचक्र प्रावर्तना । धर्मचक्र, रिक्त सिंघासन आउ बुद्धपादसे अङ्कित स्तूपके आवरण प्रस्तर-फलक । पहिला-दुसरा शताब्दी, आन्ध्रप्रदेश । राष्ट्रीय सङ्ग्रहालय, नया दिल्लीमे स्थित ।
एकरो देखथिन
सन्दर्भ
- ↑ See the national flag code at http://www.mahapolice.gov.in/mahapolice/jsp/temp/html/flag_code_of_india.pdf
Archived 2017-12-15 at the वेबैक मशीन and also the national symbols page of the National Portal of India at http://india.gov.in/india-glance/national-symbols
Archived 2013-07-06 at the वेबैक मशीन