Jump to content

Wp/mag/ट्रान्सफार्मर

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > ट्रान्सफार्मर

ट्रान्सफार्मर या परिणामित्र एक वैद्युत मशीन हे जेकरामे कौनो चले या घूमेवाला अवयव नै होवे । विद्युत उपकरणमे सम्भवतः ट्रान्सफार्मर सर्वाधिक व्यापक रूपसे प्रयुक्त विद्युत साषित्र (अप्लाएन्स) हे । ई कौनो एक विद्युत परिपथ (circuit) से अन्य परिपथमे विद्युत प्रेरण द्वारा धाराके आवर्तीके बिन बदलले विद्युत ऊर्जा स्थान्तरित करहे । ट्रान्सफार्मर प्रत्यावर्ती धारा (AC) के साथे कार्य कर सकहे, एकदिश धारा (direct current) के साथ नै । ट्रान्सफार्मर एक-फेजी, तीन-फेजी या बहु-फेजी हो सकहे । ई सब विद्युत मशीनमे सर्वाधिक दक्ष (एफिसिएण्ट) मशीन हे । आधुनिक युगमे परिणामित्र वैद्युत् आउ इलेक्ट्रोनी उद्योगके अभिन्न अङ्ग बन गेलै हे ।

कौनो ट्रान्सफार्मरमे एक, दु या अधिक वाइण्डिङ्ग हो सकहे । दु वाइण्डिङ्ग वाला ट्रान्सफार्मरके प्राथमिक (प्राइमरी) एवं द्वितियक (सेकेण्डरी) वाइण्डिङ्गके फेरा (टर्न्स) के सङ्ख्या एवम् उनकर विभवान्तरमे निम्नलिखित सम्बन्ध होवहे:

VSVP=NSNP

ई सूत्रसे स्पष्ट हे कि प्राइमरी भोल्टताके देल मानला प्राइमरी एवं सेकेण्डरी वाइण्डिङ्गके फेराके सङ्ख्याके उचित चयन करके हमनी द्वितीयक वाइण्डिङ्गमे इच्छित विभवान्तर प्राप्त कर सकही । जखनि द्वितीयक वाइण्डिङ्गके विभवान्तर प्राथमिक वाइण्डिङ्गके विभवान्तरसे अधिक होवहे त ऐसन ट्रान्सफार्मरके उच्चायी परिणामित्र (स्टेप-अप ट्रान्सफार्मर) कहल जा हे । एकर विपरीत जखनि द्वितीयक वाइण्डिङ्गके विभवान्तर प्राथमिक वाइण्डिङ्गके विभवान्तरसे कम होवहे त ऐसन परिणामित्रके अपचायी परिणामित्र (स्टेप-डाउन ट्रान्सफार्मर) कहल जा हे ।

प्रयोग

ट्रान्सफार्मरके मुख्य प्रयोग विद्युत शक्तिके अधिक भोल्टतासे कम भोल्टतामे या कम भोल्टतासे अधिक भोल्टतामे बदलल हे । ऐसन करेसे विद्युत ऊर्जाके प्रयोगमे सुविधा आउ दक्षता आवहे । ध्यातव्य हे कि आदर्श ट्रान्सफार्मर ऊर्जा या शक्ति उत्पन्न नै करे, नहिये शक्तिके परिवर्तन (एम्प्लिफिकेशन) करहे, नहिये आवृत्ति बदलहे ।

ट्रान्सफार्मरके मुख्य प्रयोग विद्युत शक्तिके अधिक भोल्टतासे कम भोल्टतामे या कम भोल्टतासे अधिक भोल्टतामे बदलल हे (जन्ने जैसन आवश्यकता होवे) । ऐसन करेसे विद्युत ऊर्जाके प्रयोगमे सुविधा आउ दक्षता आवहे । ध्यातव्य हे कि आदर्श ट्रान्सफार्मर ऊर्जा या शक्ति उत्पन्न नै करे, नहिये शक्तिके परिवर्धन (या एम्प्लिफिकेशन) करहे, नहिये आवृत्ति बदलहे ।

परिणामित्रके प्रतीक

वायु-क्रोड ट्रान्सफार्मर
लौह-क्रोड ट्रान्सफार्मर
सेण्टर-टैप लौह-क्रोड ट्रान्सफार्मर
आटोट्रान्सफार्मर
पोल पर कसल त्रि-फेजी ट्रान्सफार्मर

इहो देखी

बाहरी कड़ी

सन्दर्भ