Wp/mag/गुणनखण्ड

कौनो वस्तु (जैसे - सङ्ख्या, बहुपद या मेट्रिक्स) के अन्य वस्तुके गुणनफल (product) के रूपमे तोड़ेके क्रियाके गणितमे गुणनखण्ड कहल जाहे । कौनो वस्तुके गुणनखण्डके परस्पर गुणा करेपर ऊ मूल वस्तु पुनः प्राप्त हो जाहे ।
उदाहरण लागि -
- १५ = ३ x ५ एवं,
- x2 − 4 = (x − 2) (x + 2) ।
गुणनखण्डके विपरीत क्रियाके विस्तार (expansion) कहल जाहे जेकरामें गुणखण्डका आपसमे गुणा करके मूल सङ्ख्या या मूल बहुपद प्राप्त कैल जाहे ।
गुणखण्डनके उद्देश्य एवं प्रयोग
कौनो बड़ या जटिल वस्तुके सरल अवयवमे तोड़ल गुणनखण्ड करेके मुख्य उद्देश्य हे। जैसेकि सङ्ख्याके गुणनखण्डन करेसे अविभाज्य सङ्ख्या प्राप्त होवहे; बहुपदके गुणनखण्ड करेसे ऐसन पद प्राप्त होवहे जिनखर पुनः गुणनखण्ड नै कैल जा सके ।
गुणनखण्डके प्रयोग सङ्ख्या या व्यञ्जक (expressions) के वर्गमूल, घनमूल आदि निकाले, उनखर लघुत्तम समापवर्त्य आउ महत्तम समापवर्तक निकाले आदिमे होवहे ।
उभयनिष्ट गुणकके पहचान
जखनि कौनो सङ्ख्या या बीजीय वर्ण कौनो योगके कमसे कम दु पदमे विद्यमान होवे त ईसभ पदके निम्नलिखित प्रकारसे एक गुणनफलके रूपमे व्यक्त कैल जा सकहे जे गुणनके योगके उपर वितरण (distributivity of multiplication over the addition) पर निर्भर करहे -
गुणखण्डके मुख्य प्रकार
- स्पष्ट गुणखण्ड
- समूह बनाकर गुणनखण्ड
- पूर्ण वर्ग त्रिपद
- वर्गान्तर
- द्विघत त्रिपदी व्यञ्जक
- दु वर्गके योग (ई वास्तविक सङ्ख्या वाला गुणनखण्डमे नै तोड़ल जा सकत किन्तु समिश्र सङ्ख्या वाला गुणनखण्डमे तोड़ल जा सकहे
- सोफी-जर्मेन सर्वसमिक (Sophie-Germain Identity)
- दु घनके योग
- दु घनके अन्तर
- समान घातके अन्तर
- समान घातके योग (n विषम सङ्ख्या)
- उपर्युक्त सूत्रके कुछ विशिष्ट अवस्था
गुणनखण्डके अन्य सूत्र
उल्लेखनीय सर्वसमिका
इहो देखी
बाहरी कड़ी
- A page about factorization, Algebra, Factoring
- WIMS Factoris is an online factorization tool.
- Polynomial Factoring is a comprehensive tutorial resource on basic factoring of polynomials.