Wp/mag/आयतन
| ज्यामिति |
|---|
ओक्सीरिङ्कस पेपिरस (P.Oxy. I 29) जे यूक्लिडके एलीमेण्ट्सके एक टुकड़ा देखावैत हे |
| ज्यामितिके इतिहास |
|
अनुसन्धानके क्षेत्र |
|
महत्वपूर्ण अवधारणा बिन्दु · सरल रेखा · लम्बवत · समानान्तर · रेखाखण्ड · किरण · समतल · लम्बाई · क्षेत्रफल · आयतन · शीर्ष · कोण · सर्वांगसमता · समरूपता · बहुभुज · त्रिभुज · उच्चता · कर्ण · पायथोगोरस प्रमेय · चतुर्भुज · समलम्ब · पतङ्ग · चतुर्भुज (तिर्यग्वर्ग, आयत, विषमकोण, वर्ग) · विकर्ण · सममिति · वक्र · वृत्त · चक्रके क्षेत्रफल · परिधि · व्यास · बेलन · गोला · पिरामिड आकार · आयाम (एक, दु, तीन, चार) |
|
रेखागणितज्ञ आर्यभट्ट · आमेस · एपोलोनियस · आर्किमिडिज़ · बौधायन · ब्रह्मगुप्त · यूक्लिड · पाइथागोरस · खय्याम · देकार्त · पास्कल · ओइलर · गॉस · इब्न अल-यासमीन · ज्येष्ठदेव · कात्यायन · लोबाचेव्स्की · मानवा · मिङ्गगातु · रीमैन · क्लेन · परमेश्वर · पाङ्करे · सिज्जी · हिल्बर्ट · मिन्कोव्स्की · कार्टन · वेब्लेन · सकाबे कोहान · ग्रोमोव · अतियाह · वीरसेन · याङ्ग हुइ · यसौकी ऐदा · जङ्ग हेङ्ग |
सभ पदार्थ स्थान (त्रिविमीय स्थान) घेरहे । एही त्रिविमीय स्थानके मात्राके मापके आयतन कहल जाहे । एक-विमीय आकृति (जैसे रेखा) एवं द्वि-विमीय आकृति (जैसे त्रिभुज, चतुर्भुज, वर्ग आदि) के आयतन शून्य होवहे ।
आयतनके सूत्र
[edit | edit source]| आयतनके प्रमुख समीकरण: | ||
|---|---|---|
| आकार | सूत्र | चर (Variables) के अर्थ |
| घन (cube): | s = एक भुजाके लम्बाई | |
| घनाभ (पैरेलोपाइप्ड) : | l = लम्बाई, b = चौड़ाई, h = ऊँचाई | |
| लम्ब वृत्तीय बेलन (या, वृत्तीय प्रिज्म) : | r = समतल वृत्तीय फलक (face) के त्रिज्या, h = ऊँचाई | |
| कौनो प्रिज्म, जेकर पूरा ऊँचाईमे सर्वत्र अनुप्रस्थ काटके क्षेत्रफल समान होवे**: | A = आधारके क्षेत्रफल, h = ऊँचाई | |
| गोला (sphere) | गोलाके आयतन ओकर वक्र पृष्ठके समाकलन (इण्टिग्रेशन) के बराबर होवहे । |
r = गोलाके त्रिज्या |
| दीर्घ वृत्ताभ (ellipsoid): | a, b, c = दीर्घ वृत्ताभके अर्धाक्ष (semi-axes) के माप | |
| सूची स्तम्भ (Pyramid): | A = आधारके क्षेत्रफल, h = लम्बवत ऊँचाई | |
| शंकु (Cone) या वृत्तीय आधार वाला सूची-स्तम्भ (pyramid): | r = वृत्तीय आधारके त्रिज्या, h = शीर्ष (tip) के आधारसे लम्बवत दूरी | |
| कौनो आकारला (समाकलनके प्रयोग करे पड़हे) | h = आकृतिके कौनो बीमा (dimension), A(h) = h के लम्बवत क्षेत्रफल | |
(आयतनके इकाई घन मीटर', घन सेमी, लीटर आदि होवहे ।
कौनो घनाभ के आयतनला सदिश सूत्र
[edit | edit source]कौनो घनाभके कौनो एक शीर्ष पर मिलेवाला तीनो कोरके सदिश रूपमे व्यक्त कैल जाये त ओकर आयतन ई तीन सदिशके अदिश गुणनफल (scalar triple product) के बराबर होवहे ।
कौनो चतुष्फलकी (tetrahedron) के आयतनला सदिश सूत्र
[edit | edit source]कौनो चतुष्फलकीके चारो शीर्षके स्थिति सदिश (position vectors) a, b, c आउ d होवे त ओकर आयतन (a−b, b−c, c−d) के तिर्यक सदिश गुणनफल (scalar triple product) के १/६ के बराबर होवहे ।
आयतन आउ घनत्व
[edit | edit source]कौनो पदार्थके इकाई आयतनमे निहित द्रव्यमान (mass) के ऊ पदार्थके घनत्व (density) कहल जाहे । लोहाके घनत्व लकड़ीके घनत्वसे अधिक होवहे ।
इहो देखी
[edit | edit source]बाहरी कड़ी
[edit | edit source]