Wp/mag/अवकलन
| कलन |
|---|

गणितमे एक वास्तविक चरके एक फलनके अवकलन वा अवकलज एकर कोणाङ्क (निवेश मान) मे परिवर्तनके सम्बन्धमे फलन मान (उत्पाद मान) के परिवर्तनके संवेदनशीलताके नापहे । अवकलज कलनके एक मूलभूत उपकरण हे । उदाहरणतः समयके सम्बन्धमे वेग वस्तुके स्थितिके अवकलज वस्तुके वेग हे - ई नापहे कि समय बढ़ेपर वस्तुके स्थिति केत्ता शीघ्र बदल जाहे ।
एक चुनल निवेश मान पर एकल चरके एक फलनके अवकलज, जखनि ई उपस्थित होवहे, ऊ बिन्दु पर फलनके ग्राफ पर स्पर्शरेखाके प्रावण्य होवहे । स्पर्श रेखा ऊ निवेश मानके निकट फलनके सर्वोत्तम रेखीय सन्निकटन हे । एहीसे अवकलजके प्रायः "परिवर्तनके तात्कालिक दर" के रूपमे वर्णित कैल जाहे, आश्रित चरमे तात्कालिक परिवर्तनके अनुपात स्वतन्त्र चरके अनुपातमे होवहे ।
अवकलजके ढेर वास्तविक चरके कार्यला सामान्यीकृत कैल जा सकहे । ई सामान्यीकरणमे व्युत्पन्नके एक रैखिक परिवर्तनके रूपमे पुनर्व्याख्या कैल जाहे जेकर ग्राफ (उचित अनुवादके बाद) मूलकार्यके ग्राफला सबसे बेस रैखिक सन्निकटन हे । जेकोबियन आव्यूह ऊ आव्यूह हे जे स्वतन्त्र आउ आश्रित चरके विकल्प द्वारा देल गेल आधारके सम्बन्धमे ई रैखिक परिवर्तनके प्रतिनिधित्व करहे । एकर गणना स्वतन्त्र चरके सम्बन्धमे आंशिक अवकलजके सन्दर्भमे कैल जा सकहे । ढेर चरके वास्तविक-मूल्यवान फलनला, जेकोबियन आव्यूह ग्रेडिएण्ट भेक्टरमे कम हो जाहे ।
अवकलज खोजेके प्रक्रियाके अवकलन कहल जाहे । एकर विपरित प्रक्रियाके प्रत्यवकलन कहल जाहे । कलनके मूलभूत प्रमेय प्रत्यवकलनक समाकलनसे सम्बन्धित करहे । अवकलन आउ समाकलन कलनमे दु मूलभूत प्रक्रियाके गठन करहे ।
परिभाषा

मान ली ƒ एक वास्तविक मानीय फलन हे आउ एकर परिभाषाके प्रान्तमे एक बिन्दु x हे । x पर ƒ के अवकलज निम्नलिखित सूत्रसे परिभाषित हे बशर्ते कि ई सीमाके अस्तित्व होवे । x पर f (x) के अवकलज ƒ'(x) से निरूपित होवहे ।
यदि सीमाके अस्तित्व हे त ƒ बिन्दु x पर अवकलनीय कहला हे ।
निरूपण
ऑय्लर द्वारा निरूपण
ऑय्लरके सङ्केतन एक अवकलज ऑपरेटर के प्रयोग करहे, जे पहिले अवकलज देवेला एक फलन ƒ पर लागू होवहे । अवकलजके के रूपमे दर्शावल गेलहे ।
यदि एक आश्रित चर हे, त स्वतन्त्र चरके स्पष्ट करेला अक्सर उपलिपि x, D से जुड़ल होवहे । एकर बाद ऑय्लरके अङ्कन लिखल जाहे
अथवा ,
यद्यपि ई उपलिपि प्रायः छोड़ देल जाहे जखनि चर x बुझल जाहे, उदाहरणार्थ जखनि ई अभिव्यक्तिमे उपस्थित एकमात्र स्वतन्त्र चर हे ।
रैखिक अवकल समीकरणके बतावे आउ हल करेला युलरके सङ्केतन उपयोगी हे ।
फलनके रूपमे अवकलज

अवकलनके नियम
इहो देखी
बाहरी कड़ी
Archived 2016-07-24 at the वेबैक मशीन , UBC
Archived 2013-08-27 at the वेबैक मशीन