Wp/luz/بأختیاری

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | luzWp > luz > بأختیاری
Jump to navigation Jump to search
بأختیاری
بەختیاری , Bakhtiari
گأپ زنل بوٙمی
۷.۶ میلیوٙن[1][2]  (بدوٙن تاریخ)
ڤأضعیأت رأسمی
زوٙوٙن رأسمی مئن
ئیروٙن (لوٙرسیوٙ نە ئیروٙن)
کۉدل زوٙوٙن
ئیزۉ ۶۳۹-۲ bqi
ئیزۉ ۶۳۹-۳ bqi
ئی نیڤیشتار شامیل نیمادل ئاڤایی ئای پی ئا ھی. بدوٙن پۉشتیبانی مۉناسیب تأفسیر، مۉمکینە ألامأتل سۉال، جأڤە یا نیمادل دیە را جای نیڤیسل یوٙنی‌کۉد بینیت.

گوٙییش بأختیاری یا لئری بأختیاری گوٙییش مأردۉم بأختیاری ھی. بأختیاری‌ یل جۉزئی ز مأردۉم لئر بە شوٙمار ئیرأن کە ڤیشوٙن لئر گأپ ئیڤأن ڤ مئن دوٙمین ھارگە ئی ئیروٙن ھیسن.[3] گوٙییش بأختیاری د زوٙوٙنل دوٙمین ھارگە ئی ئیروٙن ھی ڤ یأکی د زوٙوٙنل لئری ھی.[4][5][3] ئی زوٙوٙن ڤا تأفاڤۉت کأم ڤ فأرھ ئی ڤا زوٙوٙنل دیە ئل لئری ھأمچۉ مینجأیی ڤ دوٙمینی قیسە ئیڤا.

گوٙییشل بأختیاری[edit]

Baḵtīārī territory.png

زوٙوٙن بأختیاری ھأمچۉ دیە زوٙوٙنل ئیروٙنی دوٙمین ھارگە ئی گوٙییشل فأرھ ئی دارھ کە ڤە طۉر جوٙغرافیایی ئیتأریم ھۉنە ڤە چار گوٙییش تأقسیم کیرد:[6]

أڤأل

مأنطأقە ڤارگە ئی کە قیسمأتی د دۉنبالە گیلال کاروٙن، شأھرل شوٙمال ڤ شوٙمال ڤارگە ئی ئاستوٙن خوٙزیسوٙ نە د بأر ئیگیرھ ڤ ھأمسایە کۉەگیلوٙیە ڤ بیرأمأ ھی. سی میثال کۉل بأختیاریل ڤە «ئیشا» ئیگن «ئیسا» (isa) أما مئن ئی مأنطأقە «ئیشا» (ishA) ئیڤأن.[7]

دۉڤۉم

مأنطأقە دوٙمینی کە ز میداوٙوٙد ڤ روٙد زأرد تا رامیەرمۉز ڤ ھأفتکیل ھی.[8]

سیڤۉم

مأنطأقە چار لأنگ کە ز فیریدین تا دوٙروٙد رنە شامیل ئیڤا.[9] أگأرچە مئنە ئی مأنطأقە تأثیرپأذیری صوٙرأت نأگیریتە، أما د بأعضی ڤاجە یل فأرخی ھی. مأثألاً ڤە تاتە ئیڤأن تیتا ئی د حالیە کە مئنە مأنطأقە یل دیە ڤیش ئیڤأن تاتە. هأمچینین مئن زوٙوٙن أصلی بأختیاری ضأمیرل مۉتأصیل ڤە کألأمە سیڤۉم شأخص مۉفرأد بە جای "ش"، "س" تألأفۉظ ئیڤە ڤألی مئن طاییفە یل چار لأنگ ز "ش" ئیستیفادھ ئیڤا.

چاروٙم

بأختیاری ھ میوٙنی کە شامیل کۉل طاییفە یل هأف لأنگ ئیڤا. ئی مأحدوٙدیە ز ألیگوٙدأرز شۉروٙ ڤ تا مأنطأقە یل دوٙمینی ئیرھ ڤ قیسمأتی د چار لأنگ کیان ئیرثی نە د بأر ئیگیرھ. ئی زوٙوٙن ، زوٙوٙن میعیار ھ بأختیاریل ھیسا.[10]

بأرخی ڤاجە یل مئن زوٙوٙن بأختیاری[edit]

مئنە ئی جأدڤأل، A صیدا ھ آ، ou صیدا ھ او ڤ ee صیدا ھ ایی ئیدھ.

بأختیاری تلفظ فارسی
باوا BAvA پدر بزرگ
دده Dadeh خواهر
دا DA مادر
ننه Naneh مادربزرگ
تاته Ta-Te عمو
دالو DAlou پیرزن
بوه/بَو Baveh/Ba-ou پدر
گه گه/گِئو Gaga/Gaou برادر
کُر Kor پسر
دُر / دُحدَر Dor/Doh-dar دختر
بُتی Boti-Bote خاله
کیچی Keechee عمه
تاته زا Taate-zA عموزاده
خورزا Khor-zA خواهرزاده
هُمریش Hom-reesh باجناغ
جُوه Joweh پیراهن، جامه
شُولار Show-LAr شلوار، تنبان
چُغا Cho-ghA تپه
نِفت/نُفت Neft/Noft دماغ
به در Be-dar بیرون
حَوش Hawsh حیاط
بَرد Bard سنگ
کِتو سگ
گُلو گربه
هَرس Hars اشک
تیگ Teeg پیشونی
چَکهَ/کَچه Kacheh چانه
بَق Bagh قورباغه
گژدین GAjh-din عقرب
گَرگِراک Gar-gerAk مارمولک بزرگ
حالو/حُلو HAlou دایی
سوز/ساوز Sawz/Sowz سبز
کَلوون قهوه‌ای
کِئو / بِنُوش Be-nowsh/kea-woo بنفش
سُهر Sohr سرخ، قرمز
اِسپید Espeed/Esped سفید
شَه Shah سیاه

ضأمیرل[edit]

ضأمیرل شأخصی مۉنفأصیل

مو (mo)... من

تو (to)... تو

هو (Ho)... او/آن

ایما (imA)... ما

ایسا (isA)... شما

هونو/اونو (ono/hono)... آنها


ضأمیرل جأم


سی جأم مئنە زوٙوٙن بأختیاری ز (ل) یا (یل) ئیستیڤادھ ئیڤا.

  • تأڤأجۉ: حۉل جأم بأسن مئن زوٙوٙن بأختیاری: یأکی بأختیاریل ھارگە ئی (ألیگوٙدأرز ڤ دوٙروٙد تا نأزیکیل لالی ڤ سأردأش ڤ دیزفوٙل) سی جأم بأسن فأرھ د «ان»کە ڤە صوٙرأت شیکأسە «ون» یا «وُ» گۉفتە ئیڤا ئیستیفادھ ئیکنن. أما دیە بأختیاریل ز «یل» سی نۉمل نأر (مۉذأکأر) مانأند ھ کُریل، ڤ ز «گل» سی نۉمل مادینە (مۉأنأث) مانأند دُرگل ڤ زِنگل ئیتیفادھ ڤ گاهی نیز سی بأرخی د کألأمل ز «ان» ڤە شیکل شیکأسە ئیستیفادھ ئیکنن. مانأند گامیشو یا گامیشون، قاطرو یا قاطرون، بُزون. نۉکتە فأرھ مۉھیم یەنە کە گاھی نیز ز ھۉ «ان» ڤا حأذف ھ «ن» سی جأم بأسن ئیستیفادھ ئیکن. مانأند مدادا، قاطرا ڤ دیە... :
ایرانیل... ایرانیها
مدادل... مدادها


ضأمیرل میلکی مۉتأصیل


اُم (om-) تَوَرُم (tavarom) تبرم (تبر من)

اِت (et-) تَوَر ِت (tavaret) تبرت

اِس (es-) تَوَر ِس (tavares) تبرش

اِمون (emun-) تَوَر ِمون (tavaremun) تبرمان

اِتون (etun-) تَوَر ِتون (tavaretun) تبرتان

اِسون (esun-) تَوَر ِ سون (tavaresun) تبرشان


نۉمل مأختوٙم ڤە مۉصأڤأت حینە گیریتأنە ضأمیر میلکی مۉتأصیل m یا t یا s یا mun یا tun ڤ یا sun ئیگیرن.

میثل:

دام (dAm) مادرم
داسون (dasun) مادرشان


ضأمیرل ئیشارھ


یو (yo)هه (he) این

هو (ho) آن

یونو (yono) اینها

هه نو (heno) اینها

هونو (hono) آنها

زیموٙن فیعلل[edit]

حال خیەڤأری


شیناسە + بۉن حال + -e

مأثألاً خَردَن (xardan) ڤە مأعنی خأردین کە بۉن حال ھۉ «خور» (xor) ھی:

می‌خورم: اِخورُم (exorom)

می‌خوری: اِخوری (exori)

می‌خورد: اِخوره (exore)

می‌خوریم: اِخوریم (exorim)

می‌خورید: اِخورین (exorin)

می‌خورند: اِخور ِن (exoren)

حال ئیلتیزامی


دأستوٙر راس کیردأنش مثل فارسی ھی

گۉذأشتە کامیل


دأستوٙر راس کیردأنش مثل فارسی ھی (شیناسە + بۉن گۉذأشتە)

گۉذأشتە ئیستیمراری


شیناسە + بۉن گۉذأشتە + -e میثل: اِخَردُم (exardom) می‌خوردم


گۉذأشتە گۉتأنی


e- + گۉذأشتە کامیل

خورده‌ام: خَردُمِه (xardome)

خورده‌ای: خَردیه (xardiye)

خورده‌است: خَردِه (xarde)

خورده‌ایم: خَردیمِه (xardime)

خورده‌اید: خَردینِه (xardine)

خورده‌اند: خَردِنِه (xardene)


گۉذأشتە بأعید


میثل فارسی ھی فأقأط ڤە جای «بود» ز «بید» ئیستیفادھ ئیڤا. مأثألاً: خورده بودند = خَردِه بیدِن (xarde biden)


ئایأندھ


سی نیشۉ دائن ئایأندھ ز ھۉ حال خیەڤأری ئیستیفادھ ئیڤا.

شیباهأتل زوٙوٙن بأختیاری[edit]

سیڤأندی زوٙوٙن مأردۉم سیڤأند ۷۵ کیلوٙمیتری شوٙمال شیراز ز نأظأر صأرف ڤ نأحڤ ڤ ڤاجە یل فأرھ ڤە زوٙوٙن بأختیاری شأبی ھی.[11]

بأختیاری سیڤأندی
bard سنگ
bengesht گنجشک
dade/dadoo خواهر
di دود
khar/har خر
kor پسر
mayas مگس
bagh غورباقه
koloft چاق
hime هیزم
ghala کلاغ
ovei آمد
sohr سرخ
low لب
astare ستاره
ima ما
wano\oono آنها
pia مرد

سأرچیشمیل[edit]

  1. Bakhtiâri#A language of Iran». اتنولوگ، ۲۰۱۳. باز بینی شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۳. 
  2. http://www.azadmardan.com/new/84-bakhtiari-poplation
  3. 3.0 3.1 بختیاری». دانشنامه جهان اسلام. باز بینی شده در ۲۹ دی ۱۳۹۰. 
  4. LORI DIALECTS». Iranica. باز بینی شده در ۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  5. LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori». Iranica. باز بینی شده در ۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  6. http://multitree.org/codes/bqi
  7. http://multitree.org/codes/bqi-kuh
  8. http://multitree.org/codes/bqi-che
  9. http://multitree.org/codes/bqi-cha
  10. http://multitree.org/codes/bqi-haf
  11. محسن فارسانی، دیوان ملا زلفعلی بختیاری، انتشارات مشعل، ۱۳۷۵

چیأل مأربوٙط[edit]