Wp/kum/Буэнос-Айрес

Буэ́нос-А́йрес (исп. Buenos Aires, сёзле-сёзге: «арив гьава» яда «яхшы еллер») — Аргентинаны аслу шагьары ва эм уллу шагьары, уьлкени административ, маданият ва экономика оьзеги, сонг да Тюшдюгю Американы эм уллу шагьарларыны бири болуп санала. Буэнос-Айрес уьлкени орта-гюнтувуш бёлегинде, Тюшдюгю Американы узунлугъуна кёре экинчи оьзени болгъан Парананы уьзиги — Рио-де-ла-Плата деген эм уллу богъазны (эстуарийни) гюнбатыш ягъасында ерлешген. Шагьар оьзюню гьалиги къысгъартылгъан атын — «Буэнос-Айрес» — XVII асрудан берли юрюте. О заманга ерли шагьар официал кюйде булай узун ат булан аталгъан: «Пресвятая Троицаны шагьары ва Яхшы Еллени Мукъаддас Мария Бийкесини порту».

Тарих

Буэнос-Айрес — Тюшдюгю Американы эм арив ва европалы кюйде къурулгъан шагьарларыны бири. Ону тарихи эки керен къурулувдан ва уллу айнывдан ибарат.

Биринчи къурулув (1536): Шагьарны биринчи керен испанлы Педро де Мендоса негизлеген. Тек ерли индей къавумлар булан болгъан къатты давлар ва ачлыкъ саялы, адамлар шагьарны къоюп гетмеге мажбур болгъанлар.

Экинчи къурулув (1580): Арадан узакь заман гетип, Хуан де Гарай шагьарны янгыдан къуругъан. Бу керен шагьар аста-аста оьсмеге башлагъан. Узакь заманны боюнда Буэнос-Айрес Испанияны колониясыны гиччирек порту болуп тургъан.

Вице-королевствону столицасы: 1776-нчы йылда Испанияны пачасы Буэнос-Айресни Рио-де-ла-Плата вице-королевствосуну аслу шагьары этген. Шондан сонг шагьарны савдугерлик ва политика агьмияты бек артгъан.

Азатлыкъ ва Инкъилаб: 1810-нчу йылда Буэнос-Айресде «Май инкъилабы» болгъан. Бу гьаракат Аргентинаны Испаниядан азат этмеге ёл ачгъан. 1816-нчы йылда Аргентина толу азатлыкъ алгъанда, Буэнос-Айрес ону баш шагьары болгъан.

Эмиграция ва «Алтын девир»: XIX асруну ахырында ва XX асруну башында Буэнос-Айресге миллионларча европалылар (айрокъда италиялылар ва испанлылар) гелген. Шагьар тез байыгъан, мунда уллу театрлар (мисал учун, «Колон» театры), китапханалар ва арив парклар къурулгъан. Шо заман шагьарны «Тюшдюгю Американы Парижи» деп атай башлагъанлар.

Тангону ватаны: Буэнос-Айресни къырый районларында (Ла-Бока йимик ерлерде) тюрлю-тюрлю маданиятланы къатышывундан дюньягъа белгили Танго бийиви тувгъан.

Бугюнгю гьал: Бугюн Буэнос-Айрес — дюньяны эм уллу мегаполислерини бири. Шагьар оьзюню футболгъа болгъан сюювю, тарихи кафеханалары ва бек арив архитектурасы булан таныла.