Wp/kum/Балкъар тил
Балкъар тил (къарачай-малкъар тил) — бу балкъар халкъланы ана тили. Ол тюрк тиллени къыпчакъ группасына гире. 2026-нчы йылгъа гёре, балкъар тил Къабарты-Малкъар Республиканы пачалыкъ тиллерини бириси гьисаплана.
Тарих
[edit | edit source]1. Болжал ва тамырлары Балкъар тилни негизи Гюнбатыш-тюрк каганатны ва Хазар каганатны заманында къурулуп башлагъан. Бу тилни къурулувунда булгъарлар ва айрокъда къыпчакълар (половцы) бек уллу роль ойнагъан. XI–XIII асруларда Кавказгъа гелген къыпчакъланы тили балкъар тилни грамматикасына ва сёз байлыгъына аслу таъсир этген. 2. Орта асрулар Балкъар тил — белгили «Кодекс Куманикус» (XIII–XIV асрулар) деген къыпчакъ тилни эсгертмишине эм ювукъ тиллени бириси. Тавларда, башгъа халкълардан айрылып яшагъаны саялы, балкъар тилде кёп эски тюрк сёзлер ва формалар сакъланып къалгъан. О сёзлени кёпсю гьалиги башгъа тюрк тиллерде унутулгъан. 3. Араб язывну девюру (XVIII — XX асруну башы) Ислам дин булан бирге балкъарлагъа араб гьарплар (ажам языв) геле. О заманларда дин китаплар, тухум тарихлер (шежерелер) ва хатлар араб гьарплар булан язылгъан. Бу девюрде тилге араб ва парс тиллерден дин ва илму булан байлавлу кёп сёзлер гирген. 4. Янгы язывну къурулуву 1924–1937 йыллар: Балкъар тил учун латын гьарплар къоллана башлай. Бу вакъытда биринчи газетлер ва дарслар чыгъа. 1937 йылдан берли: Языв кириллицагъа (рус гьарплагъа) гёчюрюле. Гьалиги адабият тил къарачай-бакъсан диалектни негизинде къурула. 5. Сюргюн этилген йыллар (1944–1957) Балкъар халкъны Орто Азиягъа ва Казахстаннъа сюргюн этген вакъыт тилни тарихинде эм авур девюр болгъан. 13 йылны ичинде балкъар тилде китап чыгъармагъа ва школада окъутмагъа ясакъ этилген. Тек халкъ оьз ана тилин уьйлеринде сёйлеп сакълап болгъан. 1957-нчи йылда Ватанына къайтгъан сонг, тилни янгыдан аякъгъа бастырыв ишлер башланган. 6. Гьалиги гьалы (2026-нчы йыл) Бюгюнлюкде балкъар тил — Къабарты-Малкъар Республиканы пачалыкъ тили. 2026-нчы йылда бу тилде телепередачалар чыгъа, театрлар ишлей ва заманны тагъымына гёре интернетде тюрлю-тюрлю проектлер юрютюле. Тилни сакълав ва яш наслугъа уьйретиви — халкъны алдында турагъан аслу масъалаланы бириси.