Wp/isv/Петр I

Tutoj kratky članok jest v začetku.

Možete pomogti Vikipediji uveličenjem članka.

Петр I Алексејевич Великы (rus.: Пётр I Алексеевич Великий; 30 маја [9 јунија] 1672 года, Москва - 28 јануара [8 февруара] 1725, Санкт-Петербург) цар цєлој Руси од 1682 года, првы император Цєлоросијскы од 1721 года.

Прєдставитељ династије Романовых. Је был проглашены царем, когды имал 10 лєт при своjеj сестрє Софји Алексејевнє Романовоj, владал самостојно од 1689 года. Формалным сувладарем је был јего брат Иван V (до својеј смрти в 1696 году).

С младых лєт пројавајучи интерес до наук и заграничному житју, Петр првым из русскых царев је учинил долго путованје в краје Западној Европы. В час повратку из нјего, в 1698 лєту, Петр је развил велике реформы росијској државы и сполочној системы. Једној из заслуг Петра је стало разширјенје териториј Росији в Прибалтијском региону послє побєды в Великој Сєверној Војнє, же је дозволило јему пријети в 1721 году званје росијского императора.

В хисторичној наукє и в сполочном становишчу од конца XVIII вєка до тутчасного врємена присутствујут абсолутно противлегле оцєњенја как особности Петра, так и јего роље в хисторији Росији.

В официалној росијској хисторији Петра је было пријето считывати једним из највыше видных државников, кторы почел ход развоја Росији в XVIII вєку. Jеднако много хисториков и политичных дєјатељиј, наприклад: Николај Карамзин, Василиј Кључевскиј, Павел Милюков и ине, сут изрєкали крајно критичне оцєнкы.

Биографиjа

Ране лєта

Петр је уродил се в ноч на 30 маја [9 јунија] 1672 лєта:

"В тутчасном в 180 лєту Маја в 30 дењ, за молитвами Светых отец, Бог је простил Царицу нашу и Велику Кнегињу Наталију Кириловну, а је родила Нам сына, набожного Царевича и Великого Кнеза Петра Алексејевича всеј Великој и Малој и Бєлој Росији, а именины јего јунија 29 числа" - ©Полно собранје законов, чест I, стр.886

Вєрно мєсто родженја Петра не јест вєдомо; нєкторе хисторики сут указывали мєстом родженја Петра Теремној палац московского Кремља, а сугласно народным повєдкам, Петр је уродил се в селу Коломенском или Измајлово.

Отец - цар Алексеј Михајлович - је имєл многочислно потомство: Петр I је был 14-м дєтетем, првым од второј жены, царице Натаљи Нарышкиној. 29 јунија в дењ Светых Апостолов Петра и Павла, Царевич је был крешчены в Чудовом монастыру (подолг иных даных в храму Григорија Неокесаријского, в Дербицах) протопопом Андрејем Савиновым и нарєчены Петром. Причина, за кторој он је добыл име "Петр", не јест вєдома, можливо, ако благозвучного одповєдника имена старєјшего брата Федора, уроджены јединадсетју лєтами ранєје в тојже дењ 30 маја. Оно је не стрєчало се ни у Романовых, ни у Нарышкиных. Послєдњим прєдставитељем московској династије Рјуриковичеј с подобным именем је был Петр Дмитрејевич, кторы је умрл в 1428 году.

Бывше лєто с Царицеју, он је был одданы на возпитанје њанјам. В 1676, когда Петр је имєл 3,5 лєт, јего отец, цар Алексеј Михајлович, је умрл. Опекуном цара је стал јего брат по отцу, крестны отец и новы цар Федор Алексејевич. Петр је добыл слабу просвєту, и до конца живота је писал с погрєшками, користавши оскудны словосбор. То је было објаснимо оным, же оногдашны патриарх московскы, Иоаким, в рамках боја с "латинизацијеју" и "иноземскым вплывом" је одстранил од царского двора учеников Симеона Полоцкого, кторы је поучал старєјших братов Петра, и је настојивал на том, да бы ученјем Петра зајмали се горше образовани диакони - Никита Зотов и Афанасиј Нестеров. Покромє, Петр је не имєл можливости достати просвєт у никакого чловєка, кторы је кончил университет или у учитеља срєдњеј школы, ибо ни университетов, ни срєдњих школ в часу дєтинства Петра не jе было, а срєд русској сплочности  диакони, духовенство, бојари и нєктори купци сут имєли обученје грамотности. Диакони сут обучали од 1676 до 1680 лєта. Недостаткы основного просвєта Петр је смогл компенсовати великыми практичными зајетјами.

Смрт цара Алексеја Михајловича и почеток влады јего старєјшего сына Федора (од царицы Марији Иљиничны Милославској) сут одсунули Наталју Кирилловну и јеј род Нарышкиных, на задњи план. Царица Наталја је была принуджена одправити се до села Преображенского под Москвоју.

Стрєлецкы бунт 1682 лєта и приход до влады Софје Алексејевны

27 априља (7 маја), послє 6 лєт влады, цар Федор Алексејевич је умрл. Попросивши подпор у патриарха Иоакима, Нарышкины и јих странники в тојже дењ сут воздвили Петра на прєстол. Фактично до влады је пришел род Нарышкиных и иззваны из изгнанја Артамон Матвејев, је објавјены "великым опекуном". Подпорникам Ивана Алексејевича је было тежко поддржати Ивана за јего слабо здравје. Организатори пуча сут огласили версију о том, же Федор Алексејевич самостојно је прєдал "скипетр" до својего брата Петра, но вєродостојных доказов немаје.

Милославски сродники цара Ивана и царевны Софје по јих матери, сут узрєли на почетку влады Петра ограниченје својих интересов. Стрєлци, кторых в Москвє је находило се 20 тысечиј људиј , уже давно сут пројавјали незадовољенје и јест привидно, же подговарјаны Милославскими, 15(25) маја 1682 лєта сут изступили јавно: с криками, что Нарышкини сут удушили Ивана,направили се к Кремљу. Натаља Кириловна, имєвша надєју, же сможе успокојити бунтовников, разом с патриархом и бојарами је изведла Петра и јего брата на Чрвено крыљцо. Једнако повстанје је не скончило се. В прве часины сут были убити бојаре Артамон Матвејев и Михаил Долгорукиј, потом были убити и ини послєдоватељи Натаљи, вкључно двох јеј братов.

26 маја извољне од стрєлецких полков сут јавили се в палац и пожедали, да бы Иван стал првым Царем, а Петр вторым. Острєгавши поновного бунта, бојари договорили се, и патриарх Иоаким тутчасно учинил в Успенској катедралє велебну молитву об здравији обох царев, а 25 јунија короновал јих на царство.

29 маја стрєљци сут настојали на том, да бы Софја Алексејевна је владала државоју по причинє негодного возраста јеј братов. Царица Натаља Кириловна была повинна одјехати из палаца разом с Петром, вторым Царем, в палац в селу Преображенском. В оружјејном палацу Кремља је схранил се двојны трон дља јуных царев с малењкым окном в хребту, чрєз кторо царевна Софја и приблежени сут совєтовали јим , что говорити и как поступати в часы церемониј.

Прво супружество Петра I

Нємечска слобода је была најблизша "сусєдка" села Преображенскоје, и Петр уже давно је имал интерес к јеј житју. Все выше и выше иноземцев при двору цара Петра, наприклад, Франц Тиммерман и Карштен Брандт, сут происходили из нємечској слободы. По причинє того стало, же цар је стал честым гостем в слободє, кде скоро запалил нємечску фајку / љуљку, стал посєчати нємечске забавы с танцами и алкохолом, познал Патрика Гордона, Франца Лефорта – будучих странников Петра, почел роман с Анноју Монс. Против тутому строго је изступила мати Петра. Да бы покарати 16-лєтного сына, Натаља Кирилловна рєшила оженити јего на Јевдокии Лопухиној, дочерє окољничего.

Петр не прєчил матери, и 27 јануара [6 февруара] 1689 лєта је была сватба "младшего цара". Једнако мење неж чрєз мєсец Петр је оставил жену и выјехал на нєколико дњев на Плєшчево језеро. Од тутого супружства Петр имєл двох сынов: старєјши, Алєксєј, был наслєдник Петра до 1718 года, а младши, Алєксандр, умрл дєтетком.

Приход до влады Петра I

Активност Петра много је тревожила дочеру цара разумєјучују, же с изполњенјем полнолєтности родимого брата она буде повинна оддати владу јему.  jедин час / jедно врєме странники / подпорники / послєдоватељи дочеры цара измысљали план коронацији Софији, але патриарх Иоаким је был категорично против.

Походы на крымскых татар, кторе сут были проведене в 1687 [тысеч шестсот осмдесет седмом] и 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветом] лєтах љубимцем дочеры цара кнезем Василијем Голицыным, сут имєли малы успєх, но jе говорило се о њих како о великых и шчедро одплаченых побєдах, что је иззвало жалобы многых.

8 (18) јулија/липења 1689 лєта, в светок / праздник Казанској иконы Богоматери, је стал првы публичны конфликт меджу израстшим Петром и владаркоју. В тој дењ, по обычају, је дєјал се крестны ход од Кремља до Казанској катедралы. По доконченју мше Петр је подшел к сестрє и је објавил, да бы она не је смєла идти разом с мужами в процесији. Софја је пријела иззов: је взела в рукы образ светој Богоматери и је пошла за крестами и хоругвами. Петр не je был готовы к тутому изходу дєла, он је оставил ход.

7 (17) августа/српења 1689 года неочекывано дља всих је догодило се/стало се решајуче событје/дєјанје. В тутој дењ дочера цара Софја је казала начелнику стрєљцев Федору Шакловитому орудовати выше својих в Кремљ, какобы дља поддржкы/подпора в Донској монастыр/конвент на молитву. Разом с тым је разнесло се оговарјанје о писму с вєстју, же цар Петр ночју је рєшил зајети својими "Потешными полками" Кремљ, убити дочеру цара, брата - цара Ивана, и захватити владу. Шакловитыј је собрал стрєлецке полкы, да бы идти "великым сбором/собранјем" на село Преображенскоје и побити всих странников / подпорников / послєдоватељиј Петра за јих намєр убити Софју. Тогды ж сут послали конну стражу  с заданјем зрєти, что дєје се в Преображенском, и смєста сообчити/донести, јестли цар Петр нєкуды изједе сам или с полками.

Странники / подпорники / послєдоватељи Петра срєд стрєљцев сут послали двох странников в Преображенскоје. Послє прихода вєсти, Петр с невеликым ескортом в трєвогє/аларму је појехал в Троице-Сергијев конвент/монастыр. Слєдством прєжитка пострахов / ужасовстрєлецкых бунтов је была хвороба Петра: при силном неспокојству у њего сут починали се тргајуче движенја/рухы обличја/лица. 8 [осмого] августа/српења в конвент/монастыр сут прибыли обє царице - Јевдокија и Наталја, вслєд за њими сут пришли "потешныје полки" с артилеријеју. 16 [шестнадсетого] августа/српења от Петра је пришла грамота, да бы од всих стрєлецкых полков сут были прислани в Троице-Сергијев конвент/монастыр начелники и по десет људиј редовых. Софја је строго забранила изполњати туто условје под страхом смртној казњи, цару Петру сут одправили грамоту с известјем/вєдомостју, же никако неможно изполњити јего просбу.

27 августа/српења је пришла нова грамота цара Петра идти всими полками к Троици. Вечша чест војск је послушала законного цара, дочерє цара Софји је трєба было признати поражку. Она самостојно је одправила се в Троцкы конвент/монастыр, но в селу Воздвиженском ју сут сустрєтили посланники/посланци Петра с наказом вратити се в Москву. Скоро Софја је была затворјена в Новодєвичи монастыр/конвент под строгы надзор.

7 октобра/рујења је был схвачены и потом осуджены до смртној казњи Федор Шакловитыј. Старши брат Петра - цар Иван (или Иоанн) је сустрєтил Петра в Успенској катедралє и фактично је оддал јему цєлу владу. Од 1689 [тысеч шестсот осмдесет деветого] лєта он је не учествовал в управјенју, хот до самој смрти 29 [двадесет деветого] јануара/сєчења (8 [осмого] февруара/љутого) 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта формално је продолжал быти соцарем.

Послє свргнутја Софје влада је прєшла в рукы људиј објединивших се около Натаљи Кирилловны. Она је старала се приучати/привыкати сына к државному управјенју, довєривши јему особливе дєла, кторе Петр је находил досадными. То је водило к конфликтам. Наприклад, на почетку 1692 лєта, уражены на то, же супротив јего вољи московска влада је одрєкла се продолжати војну с Османскоју империјеју, цар је не захтєл врачати се из Перејаславља дља сустрєчи персијского посланника, а прве особы влады Натаљи Кирилловны (Нарышкин с Голицыным) сут были изнуджене лично/особно јехати за њим. Состојавше се 1 (11) јануара/сєчења 1692 лєта по вољи Петра I в Преображенском поставјенје Зотова во "Всеј Јаузы и всего Кокуја патриархи" је стало одповєдjу цара на учињены против јего вољи поставјенје патриарха Адриана. Послє смрти Натаљи Кирилловны цар не стал измєшчати владу Нарышкина и Голицына, ктору створила јего матер, једнако досегнул, да бы оно точно изполњало јего вољу.

До сєверној војны

Азовске походы. 1695, 1696

Приоритетом дєјатељности/чиности Петра I в прве лєта јединовлады је было продолженје војны с Османскоју Империјеју и Крымом. Петр I је рєшил замєсто походов на Крым, кторе были подјете/прєдпријете в лєта влады Софје, нанести удар по туречској тврджи/крєпости Азов, положеној при сливанју рєкы Дон в Азовском морју.

Првы Азовскы поход, кој је почел се весноју 1695 лєта, скончил се неудачно в септембру/врєсењу тогоже лєта по причинє одсутства флоты и охотности русского војска дєјати в оддаљенју од баз снабдєванја. Једнако уже јесењу 1695 [тысеч шестсот деветдесет петого] лєта је почело се приготовјенје до нового похода. В Воронєжу је развило се поставјенје гребној русској флоты. За краткы час је была поставјена флота из разных лодиј во главє с 36-орудјемным/каноным корабом "Апостол Петр". В мају/травењу 1696 [тысеч шестсот деветдесет шестого] лєта 40[четыредесет]-тысечно русско војско под наказом генералиссимуса¹ Шеина изнова је обсадило Азов, толико тутым разом русска флота је блоковала крєпост/тврджу с морја. Петр I је пријмал учестничество в обсадє в званју капитана на галерє. Не дочекывајучи се атакы, крєпост/тврджа је одступила/поддала се. Так је был одкрыты првы выход в Јужне морја.

Резултатом Азовскых походов је стало присвојенје крєпости/тврдже Азов, почеток порта Таганрог, можливост напада на полуостров Крым од морја, что значно је подкрєпило јужне границе Росији. Но, добыти изход до Чрного морја скроз Керченскы пролив/проток Петру је не удало се: он остал под контролју Османској Империје. Сил дља војны с Турцијеју, како и доброј флоты, Росија допока је не имала. Дља финансованја флоты вводет се нове роды данков/платбы/оброка: господари сут были сједињени в кумпанства по 10 [десет] тысеч дворов, каждо из кторых на своје гроше/пєнезы је повинно было сбудовати кораб. В туты час пројавјајут се прве ознакы скаргы дєјатељностју/чиностју Петра. Је был отворјены заговор/конспирација Циклера, кој је рєшил организовати стрєлецкы бунт. Лєта 1699 [тысеч шестсот деветдесет деветого] года, првы великы русскы кораб "Крєпост" (46[четыредесет шести]-каноны/орудјемны) је одвезл русского посла в Константинопољ за прєговоры о миру. Јестество такого кораба је склонило султана к закљученју мира в јулију/липењу 1700 [тысеч седмсотого] лєта, кторы оставил Росији крєпост/тврджу Азов.

При поставјенју флоты и реорганизованју војска Петр был изможены/принуджены опирати се на иноземных специалистов. Докончивши Азовски походы, он постанавјаје одправити на поученје за границу младых аристократов, а скоро и сам одправјаје се в прво путованје по Европє.

Велика Амбасада

В брєзњу/марцу 1697 года в Западну Европу чрєз Лифлјандију је была изслана Велика Амбасада, кључноју цєљу кторој было изыскати сојузников против Османској Империји. Великими уполномочеными посланниками сут были назначаны генерал-адмирал Франц Лефорт, генерал Фјодор Головин, начелник Посољского приказа¹ Прокофиј Возницын. Всего до амбасады приступило до 250 чловєк, срєд которых под именем урјадника Преображенского полка Петра Михајлова находил се сам Петр I. Впрво русски цар је подјел путованје за границе својеј државы.

Петр посєтил Ригу, Кјонигсберг, Бранденбург, Голландију, Англију, Австрију, је была знаменована визита в Венецију и к Папє.

Амбасада завербовала в Росију нєколико сотњеј специалистов по дєлу корабов, закупила бојно и инако орудованје.

Кромє прєговоров Петр много врємени је посветил ученју корабоставјенја, војенного дєла и иных наук. Петр је поработал стољаром на верфах Ост-Индијској фирмы, при учестју цара был поставјены кораб "Петр и Павел". В Англије је посєтил одливачны завод, арсенал, парламент, Оксфордскы университет, Гринвичску обсерваторију и Монетны двор, стражем кторој был оногда Исаак Нјутон. Петра сут интересовали ранєје техничски досегненја Запада, а не правна система.

Велика Амбасада главној цєли не је досегнула: коалицију против Османској Империји создати не удало се из-за приготовјенја рјада европејскых државы к војнє за шпанско наслєдство (1701-1714 годы). Једнако декујучи тутој војнє сут сложили се благопријатне условја дља борбы Росији за Балтику. Такым образом, је одыграла се переоријентација внєшној политики с јужного смєра на сєверно.