Wp/isv/Persidsky jezyk
| |
 | |
| Obča informacija | |
|---|---|
| Ozemja | Iran, Afganistan, Tadžikistan, |
| Narodnost | persijci |
| govoritelji | 127 milionov (2020-2024) |
| Pismo | arabsko pismo, kirilica (v Tadžikistanu) |
| Služebny status | |
| Služebny jezyk | Iran, Afganistan Tadžikistan, |
| Jezyčna organizacija | Akademia persidskogo jezyka i literatury |
| Jezyčna rodina | |
| Jezyčne kody | |
Persidsky jezyk (per. زبان فارسی ) — jest jezyk iz indoiranskoj grupy indoevropejskih jezykov, na ktorom govoret v Iranu, Afganistanu, Tadžikistanu, a takože v susědnih državah.
tutčas persidsky jest najrazprostranjenějši jezyk iz iranskih jezykov. Persidsky jezyk jest služebny jezyk Irana, Afganistana i Tadžikistana ( ako dari v Afganistanu i ako tadžiksky v Tadžikistanu).
na proteženju dolgogo vrěme, načinajuči s X-XII věkov, persidsky upotrěbjal se ako jezyk medžunarodnoj komunikacije, kultury i nauky na iztoku islamskogo světa, i okazal veliky vliv na vse jezyki regiona od Turcije, Kavkaza i Kryma do Centralnoj azije i Indije.
Historija
V historiji persidskogo jezyka uděljajut 3 perioda: stary, srědnji i novy. Jezyky tyh epoh uměstno navyzajut: staropersidskym, srědnjepersidskym i novopersidskym.
Staropersidsky jezyk
Staropersidsky jezyk vozniknul na jugozapadu Irana (historičny region Pars, s ktorym svezyvajut se proizhodženje jezyka) i funkcionovala po mněnju naučnikov do III ili IV věka do n. e. Byla rodnym jezykom vladarov staropersidskoj Ahemenidskoj državy. V pismu upotrěbjal se klinopis (ktory byl dovoljno razvitoj sistemoj pisma, ibo im koristali se same rozne jezyky až 3 z polovinoju tyseč godov). V pocětku I tys. do n. e. stvoril se i rodstveny staropersidskomu avestijsky jezyk, liturgičny jezyk, na ktorom byli napisane religiozne teksty Avesty.
Prědpoložiteljno staropersidsky klinopis, ktory jest uproščeny tip assiro-vavilonskogo, izkoristyval se Ahemenidami toliko v osoblivo važnyh momentah, a jezykom državnoj kancelarije byla onogdašnji medžunarodny jezyk — aramejsky. Pozdněje aramejsko pismo stalo izkoristyvati se v persidskom jezyku, i na jego osnovu byli stvorjeny pisma, ktory izkoristyvali se v Iranu do konečnoj islamizacije (srědnjepersidske pisma).
Nadpisy vladarov Darija i Kserksa shranili po nyně staropresidsky jezyk v jego klasičnoj formě, ktora odličala se bogatoju morfologijeju, podobnoj sistemě inogo staroiranskogo jezyka — avestijskogo — i sanskrita. Pozdnějše nadpisy — Artakserksa I Artakserksa II — svědčet pro veliko uproščenje morfologije, a napdisy Artakserksa III pokazyvajut, že v jego vrěme (IV věk do n. e.) počenal se srědnjepersidsky period razvitja jezyka. Srědnjepersidsky jezyk odličal se od staropersidskogo v osnovnom v morfologičnoj sistemě. Uproščenje i razpad staropersidskogo sklonjenja i spreženja, objedinjenje raznyh kategorij. klasov, i padezev da jednogo-dvuh,postupno slivanje končin pod vlivom novogo, ekspiratornogo udarjenja — ves toj proces, početok ktorogo napadno pokazany v nadpisah Artakserksa III, privedl v koncu sasanidskoj epohi (III-VII věka) k tomu analitičnomu stroju persidskogo jezyka, ktory ogledaje se pozdněje v tom že jezyku v pomnikah, napisanyh novoju, arabskoju grafikoju — na novopersidskom jezyku.