Wp/isv/Obsko-ugrske jezyky

Jezykova rodina
Obsko-ugrske jezyky
	Obsko-ugrske jezyky v načelu XX stolětja
Obča informacija
Ozemja	Rosija
Govoritelji	14 000 (hantyjsky, 2020) ; 2229 (mansijsky, 2020)
Klasifikacija
	Uralske jezyky Ugrofinske jezyky Ugrske jezyky; ; ;

Obsko-ugrske jezyky — podgrupa jezykov vnutri ugrskoj grupy ugrofinskyh jezykov uralskoj jezyčnoj semji. Razprostranjene v Zapadnoj Siberiji; sut jezykamy hantov i mansi. V sostav podgrupy vhodet dva jezyky — hantyjsky i mansijsky; oba oni sut nevzajemorazumějeme s madjarskym, takože odnosečim se k ugrskym jezykam.

Jezyky sut razprostranjene v regionu medžu Uralом, Obju i Irtyšem v centralnoj Rosiji. Lěsa i lěsostep Južnogo Urala mněvajut se prvonačelnoju pramatčinoju ugrskoj galuze. Okolo 500 lět tomu prihod rusov potisnul govoriteljev na iztok k Obi i Irtyšu. Někotore mansi ostavahu zapadno od Urala až do početka XX stolětja. Madjarsky jezyk jest oddelil se okolo XI stolětja prěd n. e.^[2]

Na hantyjskom jezyku govoret okolo 14,000 ljudij v Hanty-Mansijskom avtonomnom okrugu i někotoryh drugyh regionah^[1]. Mansijsky jezyk takože jest razprostraněn v Hanty-Mansijskom AO, a takože na sěveru i sěvero-iztoku Sverdlovskoj oblasti. V 2020 godu njim vladalo 2229 ljudij^[1].

Obsko-ugrske jezyky takože sut silno ovplyvnjene blizkymi turkijskymi jezykamy, osoblivo tatarskym.^[3]

Do 1930 goda tute jezyky ne iměli ni pismennosti, ni pisemnyh ili literaturnyh tradicij. Od 1937 goda koristajut modifikovanu kirilicu. Jednako že, ne ostalo značnoj literatury na tutyh jezykah, i jih oficialno koristanje jest malo.^[4]

Termin obsko-ugrsky byl vvedeny finskim lingvistom Августом Альквистом (August Ahlqvist)August Ahlqvist (Avgustom Alkvistom), ktory sovršal ekspedicije v Zapadnu Siberiju v 1858 i 1877 godah dlja izučanja hantyjskogo i mansijskogo jezykov.^[5]

Areal i čislo govoriteljev

	1719	1897	1926	1959	1970	1989	2002	2010
Hanty	≈16,700	—	22,306	19,410	21,138	22,521	28,678	30,943
Vladajučih hantyjskym (ljud.)	≈16,700	19,663	≈18,600	—	—	13,615	13,568	11,439 (9,584)
Vladajučih hantyjskym (%)	100	100	84,0	77,0	—	60,5	47,3	37,0 (31,0)

Mansi	≈2,000	—	5,754	6,449	7,710	8,474	11,432	12,269
Vladajučih mansijskym (čel.)	≈2,000	7,651	—	—	—	3,140	2,746	1,790 (938)
Vladajučih mansijskym (%)	100	100	82,7	59,2	52,4	37,1	24,0	14,6 (7,6)

Dialekty

Hantyjsky jezyk:

Zapadno (hantyjsko) narěčje
- Obdorsky
- Priobsky
- Priirtyšsky
Iztočno (kantyksko) narěčje
- Surgutsky
- Vah-vasjugansky

Mansijsky jezyk:

- Sosjvinsky i ljapinsky
- Kondinsky
- Tavdinsky, pelymsky, lozjvinsky (vse tri izumrěle)

Harakteristika

Tipologične harakteristiky, odličajuče obsko-ugrske jezyky:^[6]

Odsutstvo sistematičnogo protivpostavjenja po zvučnosti. IPA: /ɣ/, jednako, jest čestoju suglaskoju v srědině slova.
Shraněnje prauralskogo načelnogo *w kako IPA: /w/.
Vokalna harmonija nahodi se v najarhajčněših variantah — južnomansijskom i vozhodnohantyjskom.
Ablaut samoglaskov, osobno v iztočnom hantyjskom.
V sěvernyh dialektah: izměna *k → IPA: /x/ prěd zadnymi samoglasnymi.
Shraněnje SOV reda slov.
Shraněnje dvojiny.
Čestična ili polna zaměna originalnyh elementov 2-go lica; označene suglaskoju IPA: /t/ v věčšinstvu uralskyh jezykov, ale v osnově IPA: /n/ v obsko-ugrskyh.
Menša sistema padežev než v drugyh uralskyh jezykah, vključajuči odsutstvo rodnogo padeža.

Srodstvo s madjarskym jezykom

Srodstvo s madjarskym jezykom jest slabějšo: v svojem tutčasnom stanju obsko-ugrske jezyky radikalno odličajut se od madjarskogo v fonetikě, sintaksě i leksikě.

Jestvovanje občego obsko-ugrskogo perioda poslě odděljenja od madjarskogo i ostatnyh uralskyh ne jest universalno priznavano: někotore lingvisty mněvajut vse obče črty mansijskogo i hantyjskogo pozdnějšeju konvergencijeju pod vzajemnym vlivom, ili retencijeju iz občego ugrskogo i rannějšyh periodov. Тапани Салминен (Tapani Salminen)Tapani Salminen (Tapani Salminen) (2007)^[7] i Юха Янхунен (Juha Janhunen)Juha Janhunen (Juha Janhunen) (2009)^[8] odrěkajut obsko-ugrske jezyky kako grupu. Glottolog i Ethnologue prinimajut agnostičnu poziciju Salminena.

Iztočniky

1 2 3 4 "Росстат — Итоги ВПН-2020. Том 5 Национальный состав и владение языками. Таблица 6. Население по родному языку" (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 13 februara 2023. Data dostupa: 4 februara 2024.
↑ Hajdú, Péter (1981). Az uráli nyelvészet alapkérdései. Budapest: Tankönyvkiadó. ISBN 963-17-4219-9.
↑ Greller, Wolfgang (2000). Encyclopedia of the Languages of Europe. Blackwell Publishing. str. 478. ISBN 0-631-22039-9.
↑ "Ob-Ugric languages". Britannica. Data dostupa: 6 februara 2024.
↑ Ahlqvist, August (1882). Tutkimus sivistyssanoista obilais-ugrilaisten kansojen kielissä. Frenckell.
↑ Kálmán, Béla (1988). "The History of the Ob-Ugric Languages". V Denis Sinor (red.). The Uralic Languages. Leiden: Brill.
↑ Salminen, Tapani (2007). "Europe and North Asia". V Christopher Moseley (red.). Encyclopedia of the world's endangered languages. London: Routlegde. str. 211–280.
↑ Janhunen, Juha (2009). "Proto-Uralic—what, where and when?" (PDF). V Jussi Ylikoski (red.). The Quasquicentennial of the Finno-Ugrian Society. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 258. Helsinki: Société Finno-Ougrienne. ISBN 978-952-5667-11-0. ISSN 0355-0230.

Literatura

Majitinskaja, K. Je. (1966). "Obsko-ugrske jezyky. Vvedenje". Jezyky narodov SSSR. 3. M.: Nauka.
"Obsko-ugrske jezyky". Osnovy finno-ugrskogo jezykoznanija. 3. M.: Nauka. 1976. str. 229–341.
Honti, L. (1993). "Obsko-ugrske jezyky". Jezyky mira: uralske jezyky. M.: Nauka. str. 280–283. ISBN 5-02-011069-8.
"Ob-Ugric Languages and Ob-Ugric Database". Ludwig-Maximilians-Universität München. Data dostupa: 6 februara 2024.

**Uralske (ugrofinske) jezyky** smenšiti[pogled | besěda | izměniti]
Baltijsko-finske jezyky	finsky karelsky estonsky vepssky votsky livsky ižorsky
Saamske jezyky	južnosaamsky ume-saamsky pite-saamsky lule-saamsky sěvernosaamsky skolta-saamsky inari-saamsky kildin-saamsky tersko-saamsky kemi-saamsky akkala-saamsky
Mordovske jezyky	erzjansky mokšansky
Volžske jezyky	muromsky meščersky merjansky
Marijsky	lukomarijsky gorskomarijsky sěverozapadny marijsky
Permske jezyky	komi zyrjansky permajčsky jazvinsky udmurtsky
Ugrske jezyky	madjarsky mansijsky hantyjsky
Samojedske jezyky	enečsky nenečsky nganasansky juračsky selkupsky kamassky matorsky
Umětne uralske jezyky	budinos
Kursivom sut označene mrtve jezyky.

Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Обско-угорские языки» v Vikipediji na russkom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).
Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Ob-Ugric languages» v Vikipediji na anglijskom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).
Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Obi-ugor nyelvek» v Vikipediji na vugrskom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).

[rosstat-2020-1] 1 2 3 4 "Росстат — Итоги ВПН-2020. Том 5 Национальный состав и владение языками. Таблица 6. Население по родному языку" (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 13 februara 2023. Data dostupa: 4 februara 2024.

[2] Hajdú, Péter (1981). Az uráli nyelvészet alapkérdései. Budapest: Tankönyvkiadó. ISBN 963-17-4219-9.

[3] Greller, Wolfgang (2000). Encyclopedia of the Languages of Europe. Blackwell Publishing. str. 478. ISBN 0-631-22039-9.

[4] "Ob-Ugric languages". Britannica. Data dostupa: 6 februara 2024.

[5] Ahlqvist, August (1882). Tutkimus sivistyssanoista obilais-ugrilaisten kansojen kielissä. Frenckell.

[6] Kálmán, Béla (1988). "The History of the Ob-Ugric Languages". V Denis Sinor (red.). The Uralic Languages. Leiden: Brill.

[Salminen2007-7] Salminen, Tapani (2007). "Europe and North Asia". V Christopher Moseley (red.). Encyclopedia of the world's endangered languages. London: Routlegde. str. 211–280.

[Janhunen2009-8] Janhunen, Juha (2009). "Proto-Uralic—what, where and when?" (PDF). V Jussi Ylikoski (red.). The Quasquicentennial of the Finno-Ugrian Society. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 258. Helsinki: Société Finno-Ougrienne. ISBN 978-952-5667-11-0. ISSN 0355-0230.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]