Jump to content

Wp/isv/Ҕ

From Wikimedia Incubator
< Wp | isv
Wp > isv > Ҕ

Ҕ, ҕ (ge s hakom po srědině, ang.: ghe with middle hook)[1] jest bukva razširjenoj kirilice, ligatura bukv г i . Nyně ona jest koristana v jakutskom, jukagirskom, evenskom i kumandinskom jezykah, v minulosti takože v někojih inyh, medžu drugymi v osetinskom, abhazskom i čuvašskom. V občem ona izgovarjaje se kako zvučny velarny frikativ [ɣ] ili zvučny uvularny frikativ [ʁ].

Historična upotrěba

Osetinsky

Bukva ҕ pojavila se prvy raz v osetinskom alfabetu 1844 g., stvorjenom rosijskym akademikom finskogo proizhodženja Andersom Sjögrenom[2] i byla upotrěbjena v njim do 1923 g., kogda osetinsky jezyk prěšel na latinsky alfabet. Ona označala zvučny uvularny frikativ [ʁ], ktory v nynějšej osetinskoj ortografiji piše se dvuznakom гъ.[3]

Abhazsky

V abhazskom jezyku ona byla prvy raz koristana v monografiji Pjotra Uslara iz 1862 g., ale samo v rukopisnoj versiji, ktoru možno jest takože interpretovati kako г̧ ili ӷ, i ktoru Myhajlo Zavadskyj v pečatnom izdanju 1887 g. zaměnil na г̓. Ҕ v svojej pečatnoj formě pojavilo se v abhazskom alfabetu prvy raz v 1892 g. v bukvaru Konstantini Mačavariani i Dmitrija Gulia i bylo upotrěbjeno do vvedenja latinskogo alfabeta v 1926 g.[4] Ono vrnulo se s ponovnym ustanovjenjem kirilice v 1954 g., ale pri reformě 1996 g. bylo zaměnjeno na ӷ, ktoro v abhazskom označaje zvučny uvularny frikativ [ʁ] ili zvučny velarny frikativ [ɣ].[5]

Od početka 20. stolětja do 1926 g. v abhazskom takože upotrěbjena byla bukva ҕ̆, označajuča smekčeny velarny ili uvularny frikativ [ɣʲ ~ ʁʲ].[6] Ona zastupila ranějši dvuznak ҕј, a v sučasnoj ortografiji piše se dvuznakom ӷь.

Kabardino-čerkessky

V 1865 g. Kazi Atažukin publikoval bukvar na jezyku kabardino-čerkesskom, v ktorom koristal variant alfabeta, stvorjenogo Pjotrom Uslarom v 1862 g. za tutoj jezyk. Tako samo, kako v slučaju Uslarovogo alfabeta za abhazsky, bukva ҕ izgledaje v tutom rukopisnom izdanju bolje kako г̧ ili ӷ.[7] Pečatna forma ҕ pojavila se v russko-kabardinskom slovniku Lva Grigorjeviča Lopatinskogo,[8] a shodny alfabet byl koristany v bukvaru Pago Izmailoviča Tambijeva iz 1906 g.[9] Jednakože bolje razprostranjeno bylo arabsko pismo, a v 1920-yh lětah vvedeny byl latinsky alfabet. Ekvivalentom ҕ v dnešnjej kabardinskoj kirilici jest гъ [ʁ].[10][11]

Druge kavkazske jezyky

Němečsko-rosijsky lingvist i etnograf Adolf Dirr stvoril alfabety za menše sěverovozhodnokavkazskyh jezykov, ktore koristal v svojih monografijah o udinskom (1904)[12], tabasaranskom (1905)[13], andijskom (1906)[14], agulskom (1907)[15], arčinskom (1908)[16], rutulskom (1912)[17] i cahurskom (1913)[18] jezykah, publikovanyh v žurnalu «Sbornik materialov za opisanje městnostij i plemen Kavkaza». Tojže sam alfabet Dirr koristal takože v svojih kratših opisah bezpisemnyh jezykov (botlihskogo, godoberinskogo, karatinskogo, ahvahskogo i drugyh).[19]

Bukva ҕ takože byla koristana v anonimnom svanskom bukvaru iz 1864 g.[20], a takože v megrelskom bukvaru Myhajla Zavadskogo iz 1899 g.[21]

Čuvašsky

Čuvašsky jezyk imaje dolžejšu tradiciju pisanja na kirilici, ale bukva ҕ pojavila se samo v bukvaru Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀e čuvašskogo prosvětitelja Ivana Jakovleviča Jakovleva,[22] kde služila zvučnym ekvivalentom bukvy х[ɣ] – izgovorjenym kako slovo «Господь» v russkom.[23] Ona takože iměla smekčeny ekvivalent ҕ̀. Jednakože kratko poslě izdanja bukvara, s obzirom na nepraktičnost tutoj azbuky, Ivanov rěšil udaliti vse zvučne suglasky, takto prisutnost bukv ҕ i ҕ̀ v čuvašskom jezyku okazala se kratkotrajna.

Šugnansky

V slovniku šugnanskogo jezyka Dmitrij Ljvovič Ivanov koristal kiriličny alfabet, čestično osnovany na alfabetu Sjögrena s dobavjenjem několikyh latinskyh bukv, v ktorom takože nahodila se bukva ҕ.[24]

Sučasna upotrěba

Sučasny jakutsky alfabet

Jakutsky

Ҕ jest peta bukva jakutskogo alfabeta, vvedenogo v 1939 g. poslě perioda latinizacije, i označaje zvučny velarny ili uvularny frikativ [ɣ ~ ʁ].[25] Raněje ono bylo koristano v slavnoj knigě iz 1851 g. o jakutskom jezyku němečskogo sanskritologa Otto von Böhtlingk, v ktoroj avtor piše, že pozajel tu bukvu od Sjögrena, a izgovor opisyvaje kako «pridyhany г».Böhtlingk, Otto (1851). Über die Sprache der Jakuten. Grammatik, Text und Wörterbuch (na němečskom). St. Petersburg. str. 3.</ref>

Jukagirsky

Bukva ҕ byl prvy raz koristany v jukagirskom jezyku v 1969 g. v skazkah pisatelja i poeta Gavrila Nikolajeviča Kurilova (Uluro Ado). Modifikovany variant jegovogo pravopisa byl oficialno utvrdženy v 1980-yh lětah. Označaje zvučny velarny frikativ [ɣ] i v poněkojih izdanjah jest zaměnjena bukvoju ӷ.[26]

Evensky

Od početka 1960-yh lět razvivala se v Jakutskoj ASSR města forma zapisanja evenskogo jezyka, približena jakutskomu alfabetu. Tuta forma, ktora medžu drugymi sodrživala bukvu ҕ, byla oficialno utvrdžena městnymi avtoritetami v 1982 g., ale anulovana v 1987 g.[27] Jednakože ona i dnes ješče jest upotrěbjena neoficialno, na priklad v gazetě Илкэн.[28]

Kumandinsky

Do početka 21. stolětja Kumandinsky jezyk, ktory suglasno někojim jest dialekt sěvernoaltajskogo jezyka, byl nepisemny s izključenjem jednogo izdanja na latinici iz 1933 g. Jednakože v 2005 g. stvorjeny byl pravopis na kirilici, a v 2024 g. byl oficialno utvrdženy kumandinsky alfabet, ktory takože sodrživaje bukvu ҕ.[29]

Galerija


Kodovanje

Kodovanje Ҕ ҕ
Nazva v Unikodu CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH MIDDLE HOOK CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH MIDDLE HOOK
Unikodšestnadseterična sistema U+0494 U+0495
deseterična sistema 1172 1173
HTMLšestnadseterična sistema &#x494; &#x495;
deseterična sistema &#1172; &#1173;

Iztočniky

  1. "Cyrillic: Range: 0400–04FF". The Unicode Standard, Version 6.0 (PDF) (na anglijskom). 2010. str. 42. Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  2. Шёгрен, Андрей (1844). Осетинская грамматика с краткимъ словаремъ осетинско-россійскимъ и россійско-осетинскимъ (na russkom). Санктпетербургъ. str. 5–6.
  3. Ager, Simon. "Ossetian (ирон ӕвзаг / дигорон ӕвзаг)". Omniglot.com. Data dostupa: 16 dekembra 2015.
  4. Гулиа, Д.И.; Мачавариани, К.Д. (1892). Абхазская азбука. Главнѣйшія молитвы и заповѣди на абхазскомъ и церковно-славянскомъ языкахъ (PDF). Тифлисъ. str. 13.
  5. Ager, Simon. "Abkhaz (аҧсуа бызшәа)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 16 dekembra 2025.
  6. Бгажба, Х.С. (1967). Из истории письменности в Абхазии (na russkom). Тбилиси: Мецниереба. str. 66.
  7. Atažukin, Kazi (1865). "Ԛабарде алѵфбе / Кабардинская азбука" (PDF). Тифлис. str. 17.
  8. Лопатинскій, Л. (1890). Русско-кабардинскій словарь с указателемъ и краткою грамматикою (na russkom). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ. str. 10.
  9. Тамбиев, П.И. (1906). Кабардинская азбука (na russkom). Тифлисъ: Типографія Канцеляріи Наместника Его Императорского Величества на Кавказе. str. 14.
  10. Шакова, М.К. (17 novembra 2011). "Об азбуках кабардинских". intercircass.org (na russkom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  11. Ager, Simon. "Kabardian (Къэбэрдейбзэ)". Omniglot.com. Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  12. Дирръ, А.М. (1904). "Грамматика удинскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 33 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  13. Дирръ, А.М. (1905). "Грамматическій очеркъ табассаранскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 35 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  14. Дирръ, А.М. (1906). "Краткій грамматическій очеркъ андійского языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 36 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  15. Дирръ, А.М. (1907). "Агульскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ агульскихъ слов съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 37 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  16. Дирръ, А.М. (1908). "Арчинскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ арчинскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 39 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  17. Дирръ, А.М. (1912). "Рутульскій языкъ". Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 42 (na russkom). Тифлисъ.
  18. Дирръ, А.М. (1913). "Цахурскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ цахурскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 43 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  19. Дирръ, А.М. (1909). "Матеріалы для изученія языковъ и нарѣчій андо-дидойской группы" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 40 (na russkom). Тифлисъ.
  20. Лушну Анбан. Сванетская азбука. Тифлисъ: Типографія Главнаго Управленія Намѣстникa Кавказскаго. 1864. str. 1.
  21. М.З. [Myhajlo Zavadskyj] (1899). Мингрельская азбука (PDF) (na russkom). Тифлисъ. str. I, III.
  22. Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀e. Казань. 1872. str. 20–21.
  23. Tamože, str. 7.
  24. Залеманъ, К.Г. (1895). "Шугнанскій словарь Д. Л. Иванова". Восточныя замѣтки : Сборникъ статей и изслѣдованій профессоровъ и преподавателей Факультета восточныхъ языковъ Императорскаго С.-Петербургскаго университета (na russkom). Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ: 274.
  25. Ager, Simon. "Yakut (саха тыла)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  26. Ager, Simon. "Southern Yukaghir (Одул)". Omniglot.com (na anglijskom). Data dostupa: 17 dekembra 2025.
  27. Бурыкин, А.А. (2001). Язык малочисленного народа в его письменной форме : На материале эвенского языка (na russkom). Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение. str. 247–249.
  28. Na priklad v slědujučem članku: "Иҥэньгидэ буҕ ҥунмирэлни Ассоциациятан инэҥиҥмэн илкэндьир". Илкэн. 8 dekembra 2025.
  29. "Утвержден кумандинский алфавит". Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока (na russkom). 21 oktobra 2024. Data dostupa: 15 novembra 2025.
В Varianty kiriličnoj bukvy Г Д

Г г · Ѓ ѓ · Г̀ г̀ · Г̌ г̌ · Г̆ г̆ · Г̄ г̄ · Г̈ г̈ · Г̇ г̇ · Г̊ г̊ · Г̑ г̑ · Г̓ г̓ · Г’ г’ · Гꙻ   гꙻ   · Г̧ г̧ · Г̣ г̣ · Г̱ г̱ · Ґ ґ · Ӷ ӷ · Ӷ̇ ӷ̇ · Ӷ̊ ӷ̊ · · Ӻ ӻ · Ҕ ҕ · Ҕ̀ ҕ̀ · Ҕ̆ ҕ̆ · Ғ ғ · Ғ̌ ғ̌ · Ғ̊ ғ̊ · ·
Γ γ · Ɣ̌ ɣ̌ · G g · Ƣ ƣ · Ꙣ ꙣ · Ꙥ ꙥ · Ꙧ ꙧ · Ҥ ҥ ·