Wp/inh/ГIалгIайче

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | inh(Redirected from Wp/inh/ГӀалгӀайче)
Wp > inh > ГIалгIайче
Jump to: navigation, search

ГIалгIайче e ГIалгIай Мохк e ГIалгІай Паччахьалкхе е ГIалгІай Республика (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия, ингал: Ingushetia, Republic of Ingushetia) — республика я Эрсий Федерацен лоаттама чу, иштта Даькъастен федеральни округа лоаттама чу йоагIаш я.

ГӀалгӀай Республика кертера пхье Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай, эрсий ба.

ГIалгIай мехка гIай (доазув) малхбузехьа гIинбухехьа ХIирий мехкацеи, ГIаьбартe-Малкхарий мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца да, зIилбухехьа ГIалгIайчен гIай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гIайца.

Мехка йIоахал гIинбухера зIилбухега 144 км я, малхбузера малхбоалега — 72 км.

ГIалгIай Республика кхеллай Этинга 4 дийнахьа 1992 ш.

ГIалгIайче — арех лаьрхIача эггара зIамагIа йола регион я Эрсечен Федераце чу, федеральни лоадам бола пхьеш ца лоархIаш хилча.

ЦIи[edit]

Мехка цIи хьаяннай къама цIех — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маIан долаш[1].

Географи[edit]

ГІалгІайче уллаш я Боккхача Кавказера дукъан гIинбухен босенаш тIа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зIамагIа долча довкъашта: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи довкъаш тIа.

ГIалгIайчен географи
Caucasus topographic map-ru.svg
Caucasus Mountains Ingushetia.jpg
Ingushetia topographic map de.png
Кавказа карт Кавказера лоамаш ГIалгIайче ГIалгIайчен карт

Истори[edit]

ГIалгIайчен лаьтта 1944 шера хьалха гIалгIай шoaй мeхках бахалехь

Мутт-хьал бетт 1770 шера ГIалгIайче ший лоIамца барт баь Эрсий Паччахьалкхена лоаттам чуялар.

4 Этинга 1992 шера Эрсий Федерацена лоаттам чу хьакхеллар ГIалгIай Республика.

Административни-лаьттан декъар[edit]

Шахьараш[edit]

No Шахьар цIи Баха нах Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[2] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[3] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[4] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[5] 130.939 1 513

Йиъ шахьараш тIа юкъе 32 муниципальни кхолламаш ба.

Хьажа иштта:Wp/inh/ГIалгIай юрташ

Пхьеш[edit]

Юрташ[edit]

ГIалгIай мехка доазон тIа 117 эйла (юрт) улл.

Политикан система[edit]

ГIалгIай Республика Мехкда[edit]

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

Парламент[edit]

Лакхера законодательни орган (парламент) — Wp/inh/ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттам чу 32 депутат ва.

Правительство[edit]

Паччахьалкхен лаккхера кхоачашдара орган — ГIалгIай Республика Правительство я

Белгалдоахараш[edit]

ТIахьожаяргаш[edit]