Wp/grc/Ἠθική

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ἡ ἠθικὴ φιλοσοφία, ἣν πολλάκις ἠθικὴν ἤτοι περὶ τῶν ἠθῶν φιλοσοφίαν καλοῦσιν, ἐστὶ μέρος τῆς φιλοσοφίας τὸ σκοποῦν τί ἐστιν τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρόν, τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον, καὶ κατὰ ποίους λόγους τὰ τῶν ἀνθρώπων ἔργα κρίνεται. ζητεῖ τί χρὴ ποιεῖν, ποῖος βίος ἀνθρώπῳ πρέπων ἐστίν, καὶ τί ποιεῖ τὰς πράξεις ἢ τὰ ἤθη ἢ τοὺς θεσμοὺς δικαίους ἢ ἀδίκους. ἡ τοιαύτη σκέψις ζητεῖ λόγους καὶ ἀποδείξεις, δι᾽ ὧν αἱ κρίσεις τὸ ὀρθὸν ἢ τὸ μὴ ὀρθὸν ἔχουσιν, οὐχ ἁπλῶς ἀπαγγέλλει τὰ νόμιμα ἢ τὰ ἔθη ἰδίᾳ τινός.

ἐν τῇ νῦν φιλοσοφίᾳ διακρίνουσι τὴν ἠθικὴν εἰς τρία μέρη· τὴν μὲν καλοῦσι νορματικὴν ἠθικήν, ἣν ἂν εἴποι τις τὴν περὶ τοῦ δέοντος θεωρίαν, ἣ κανόνας καὶ λόγους τίθεται περὶ τοῦ δικαίου καὶ ἀδίκου· τὴν δὲ ἐφαρμοσμένην ἠθικήν, ἣ ταύτας τὰς ἀρχὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῆς ἰατρικῆς, τῆς ἐμπορίας, τῆς περὶ τὸ περιβάλλον πραγματείας κτλ. ἐφαρμόζει· τρίτον δὲ μέρος ἡ μεταηθικὴ καλουμένη ἐστίν, ἣ σκέπτεται τί σημαίνουσιν οἱ λόγοι οἷον “δίκαιον,” “ἀγαθόν,” “δεῖ,” καὶ ποῖον τρόπον ἡμῖν ἔστιν εἰδέναι τὰ ἠθικά. ἡ δὲ ἠθικὴ διαφέρει μὲν νόμου, θρησκείας, ἢ ἁπλῆς εὐσχημοσύνης τῶν τρόπων, ᾗ τοῦ λόγου καὶ τῆς ἀποδείξεως μᾶλλον ἢ τῆς ἀρχῆς ἢ τοῦ ἔθους ἐπιζητεῖ τὴν βεβαίωσιν τοῦ δεῖν πράττειν.

Ἱστορικὴ ἀνάπτυξις

αἱ ζητήσεις περὶ τοῦ πῶς δεῖ ζῆν καὶ πῶς χρὴ πράττειν ὀρθῶς ἐν πολλαῖς ἀρχαίαις πόλεσιν καὶ ἔθνεσιν εὑρίσκονται. ἐν Αἰγύπτῳ ἡ λεγομένη Μάατ ἐδήλου τάξιν τινὰ θείαν καὶ ἀλήθειαν καὶ συμμετρίαν, καθ᾽ ἣν καὶ βασιλεῖς καὶ ἰδιῶται βίον ἄγειν ἐχρῆν. ἐν Ἰνδίᾳ τὰ τῶν Βεδῶν γράμματα καὶ αἱ Ὀυπανισάδες περὶ τοῦ δέοντος (τά λεγον δάρμα), περὶ ὀρθῆς πράξεως, περὶ δὲ τοῦ κάρμα, τοῦ γιγνομένου ἐκ τῶν ἔργων ἀνταποδόντος, ἐφιλοσόφουν· οἱ δὲ Βουδδισταὶ πρὸς τὸ ἐλεεῖν, μὴ βλάπτειν, καὶ τὴν ὁδὸν τῆς λύτρωσεως ἐτρέποντο. ἐν τῇ Κινῶν χώρᾳ οἱ Κομφουκιανοὶ ἔθεντο τὸν βίον τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς σχέσεσι καὶ ταῖς τελεταῖς, οἱ δὲ Ταοισταὶ ἐζήτουν τὸ κατὰ φύσιν ζῆν καὶ τὸ ἁρμόζειν τῷ παντί.

ἐν τῇ ἀρχαίᾳ Ἑλλάδι πρώτη ἠθικὴ ἐγένετο ἡ φιλοσοφία συστηματικῶς πραγματευομένη. Σωκράτης μὲν ἐν τοῖς λόγοις, οἷς ἡ πόλις αὐτὸν μνημονεύει, ἐξετάζει τὰς τῶν πολλῶν δόξας ἐρωτήσεσιν, Πλάτων δὲ τὴν ἀρετὴν πρὸς γνῶσιν τοῦ ἀγαθοῦ ἀνάγει. Ἀριστοτέλης δὲ ἀνεπλήρωσε θεωρίαν ἀρετῆς ἐν τῇ *Ἠθικῇ Νικομαχείᾳ*, ἣν εἰς τὴν εὐδαιμονίαν σκοπεῖ· ταύτην δὲ τὴν εὐδαιμονίαν ποιεῖ τέλος ἀνθρωπίνου βίου, τῇ κατ᾽ ἀρετὴν ἐνεργείᾳ καὶ τῇ φρονήσει τελουμένην. αἱ ὕστεραι σχολαί, οἷον Στωϊκοὶ καὶ Ἐπικούρειοι, ἑτέρους λόγους ἔθεσαν περὶ τοῦ εὖ ζῆν, οἱ μὲν τὸ κατὰ φύσιν καὶ τὸ κατὰ λόγον ζῆν, οἱ δὲ τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν ἀπονίαν (ἄλυπον βίον) σκοποῦντες. οἱ δὲ μέσοι χρόνοι ἐν τῇ Χριστιανῶν, Ἰουδαίων, καὶ Μουσουλμάνων φιλοσοφίᾳ τὰ Ἑλληνικὰ δόγματα πρὸς τὰ θεολογικὰ συνήρμοσαν, τὰ ἤθη ὡς νόμον θεῖον καὶ τέλος τι θεοσεβείας ἢ θείας κοινωνίας ὁρῶντες.

ἐν τῇ νεωτέρᾳ Εὐρώπῃ καινὰ σχήματα ἠθικῆς ἐφάνη. τινὲς μὲν τὸν φυσικὸν νόμον ἀνέπλασαν, ἄλλοι δὲ κοινωνικὴν συνθήκην ἐνέβαλλον, ἄλλοι δὲ τὴν ἠθικὴν ἐν τοῖς πάθεσιν καὶ ταῖς συμπαθείαις ἔθεσαν, πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἢ τὸν λόγον ἢ τὸ συναίσθημα ἀναφέροντες. Ἰμμάνουὴλ Καντ ἔφη τὰς ἠθικὰς ἐντολὰς εἶναι καθολικὰς προσταγὰς τοῦ λόγου, αἳ κελεύουσιν ἡμᾶς ἄνθρωπον ἕκαστον ὡς αὑτὸν σκοπὸν τιμᾶν. ἐν τῷ ἑννάτῳ καὶ δεκάτῳ αἰῶνι οἱ οὑτιλιταρισταί, ὧν ἦσαν Βένθαμ καὶ Ἰωάννης Στούαρτος Μίλλιος, ἔκρινον τὰς πράξεις καὶ τοὺς νόμους κατὰ τὴν ἐπὶ τὸ μέγιστον τῆς ὑδονῆς ἢ εὐδαιμονίας παρασκευὴν· Φρειδερίκος δὲ Νίτσε τὴν κοινὴν ἠθικὴν ἀνεῖλε καὶ δεινῶς διηλέγξατο.

Νορματικαὶ ἠθικαὶ θεωρίαι

ἡ νορματικὴ ἠθικὴ ζητεῖ κανόνας ἢ ἀρχὰς γενικὰς, καθ᾽ ἃς ἡ πράξις καὶ τὸ ἦθος κρίνεται. οἱ μὲν λεγόμενοι συνεπειοκρατοῦντες τὰ ἔργα πρῶτον μὲν ἀπὸ τῶν ἀποτελεσμάτων κρίνουσι· τὸ γὰρ ὀρθὸν ἔργον εἶναι λέγουσιν ὃ τὰ κάλλιστα καὶ ὠφελιμώτατα ἀποτελέσματα φέρει πᾶσιν, εἴτε ἡδονὴν λέγῃ τις εἴτε εὐδαιμονίαν εἴτε τὴν τῶν συμφερόντων πλήρωσιν. οἱ δὲ δεοντολόγοι φασὶν ἔνια ἔργα καθ᾽ αὑτὰ δίκαια ἢ ἄδικα εἶναι, κἂν τὰ ἀποτελέσματα δοκῇ καλὰ· τοῦτο διὰ τὸ παραβαίνειν ἢ φυλάττειν τοὺς ὀφειλομένους νόμους, τὰ δικαιώματα, ἢ τὰς ἀρχὰς τοῦ λόγου.

ἡ δὲ περὶ ἀρετῆς θεωρία τὸν σκοπόν ἀπὸ τῶν νόμων καὶ ἀπὸ τῶν ἀποτελεσμάτων εἰς τὸν ἄνθρωπον μετατιθεῖ. κατ᾽ αὐτήν, τὸ ἠθικὸν πρῶτον μέλημα ἡ τῶν ἤθεων καλλιέργεια ἐστίν· ἔνθα ἀρεταὶ ὥσπερ ἀνδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη, φρόνησις ποιεῖν ἄνθρωπον ἱκανὸν ὀρθῶς καὶ μετρίως πράττειν ἐν χαλεποῖς πράγμασιν. ἄλλαι δὲ προσεγγίσεις, οἷον ἡ τῆς ἐπιμελείας ἠθική (care ethics), τὴν ἐπιμέλειαν καὶ τὴν πρὸς ἰδίους ἄλλους ἀνταπόκρισιν τιμῶσιν· τινὲς δὲ κοινωνιστικαὶ ἢ Κομφουκιαναὶ θεωρίαι τὰς κοινωνικὰς τάξεις καὶ τὰ κοινὰ ἤθη προβάλλουσιν. ἔριδες δὲ γίγνονται εἴτε ταῦτα τὰ σχήματα συγκεραννύναι δυνατόν, εἴτε μία τις θεωρία ἱκανὴ εἴη ὅλον τὸ ἡμέτερον ἠθικὸν πείραμα περιλαβεῖν.

Μεταηθική

ἡ μεταηθικὴ οὐχὶ τὰς ἐντολὰς αὐτὰς πρῶτον σκεψαμένη, ἀλλὰ τὴν φύσιν τῶν ἠθικῶν λόγων καὶ ὄντων ἐξετάζει. ζήτημα μέγα ἐστίν, εἰ οἱ ἠθικοὶ λόγοι ἀληθείας τινὰς περὶ πραγμάτων καθ᾽ αὑτὰ ὄντων ἀπαγγέλλουσιν, ἢ μᾶλλον πάθη, διαθέσεις, ἢ ἔθη καὶ νόμους ἀναφωνοῦσιν. οἱ μὲν λεγόμενοι ρεαλισταὶ ἠθικοὶ φασὶν εἶναι ἀντικειμένους τινὰς ἠθικοὺς λόγους ἢ ποιότητας, δι᾽ ὧν τὰ “δίκαια” ἢ “ἄδικα” ἀληθῆ ἢ ψευδῆ ἐστίν· οἱ δὲ ἀντιρεαλισταί, οἷον ἐξπρεσσιονισταί, οἱ τὴν πλάνην ἀποφαινόμενοι (error theory), ἢ οἱ κονστρουκτιβισταί, τοῦτο ἑκάστη τάξει ἀμφισβητοῦσιν.

τὰ αὐτὰ δὲ μέρη τὴν γλῶτταν τὴν ἠθικὴν καὶ τὸ συλλογίζεσθαι ἐπὶ τούτοις ἐξετάζει. σκοποῦσι τί δηλοῖ ὁ λόγος “ἀγαθόν,” τί “ὀρθόν,” τί “δεῖ,” καὶ ποῖα ἡ σχέσις τῶν λεγομένων γεγονότων πρὸς τὰ δέοντα· τοῦτο δὲ πολλοὶ ὡς ζήτημα τοῦ “ὂν – δεῖ” λέγουσιν, εἰ καὶ πῶς ἐκ τῶν περιγραφικῶν λόγων εἰς προτρεπτικοὺς καὶ νομοθετικοὺς ἔξεστι συλλογίζεσθαι. ἡ δὲ μεταηθικὴ συμπλέκεται τῇ λογικῇ, τῇ περὶ τῆς γλώττης φιλοσοφίᾳ, τῇ γνωσιολογίᾳ, καὶ χρῆται πολλάκις τοῖς ἔργοις τῆς ψυχολογίας καὶ ἀνθρωπολογίας περὶ τοῦ πῶς ἄνθρωποι ὄντως ἠθικὰ κρίνουσιν.

Ἐφαρμοσμένη ἠθική

ἡ ἐφαρμοσμένη ἠθικὴ τὰς γενικὰς ἀρχὰς καὶ δόγματα εἰς ἰδίας πράξεις καὶ τέχνας ἀναφέρει. ἐν τῇ βιοηθικῇ, οἷον, ζητεῖται περὶ ἐκτρώσεως, περὶ τοῦ τελευτῶντος βίου καὶ τῆς ἐπιμελείας νοσούντων, περὶ γενετικῆς ἐπεμβάσεως, καὶ περὶ τῆς δημοσίας ὑγιείας· καὶ ζυγίζεται τὸ τῆς αὐτονομίας πρᾶγμα πρὸς τὴν εὐεργεσίαν, τὸ μὴ βλάπτειν, καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐν τῇ διανομῇ τῶν ἀγαθῶν. ἡ δὲ περὶ τὸ περιβάλλον ἠθικὴ σκοπεῖ τὴν ἀξίαν τῶν ἀλόγων ζῴων, τῶν φυτῶν, καὶ τῶν ἐπερχομένων γενεῶν, καὶ ἐρωτᾷ εἴ τι ἡ φύσις αὐτὴ καθ᾽ αὑτὴν ἢ μόνον ᾗ ἡμῖν ὠφέλιμός ἐστι τιμία νομιστέον. ἐν ταῖς τῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ τεχνῶν ἠθικαῖς πραγματείαις, οἷον ἐν τῇ ἐμπορικῇ, νομικῇ, δημοσιογραφικῇ, σκέπτονται τὰ καθήκοντα καὶ τὰ ὅρια τοῦ ἐπαγγέλματος, οἷον περὶ διαφθορᾶς, ἀπορρήτου, καὶ συγκρούσεως συμφερόντων.

πολιτικὴ δὲ ἠθικὴ καὶ ἡ περὶ τὴν παγκόσμιον δικαιοσύνην θεωρία τὴν χρῆσιν τῆς ἀρχῆς, τὴν δικαιότητα τῶν πολέμων, τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα, καὶ τὰς ὑποχρεώσεις πόλεων καὶ ἰδιωτῶν ἐν κόσμῳ ἀλλήλοις συνδεδεμένῳ ἐξετάζει. αἱ δὲ φεμινιστικαὶ ἠθικαί, αἱ περὶ τὴν ἀναπηρίαν, καὶ αἱ ἐκ τῶν μετὰ τὸν ἀποικισμόν ἀποψεύσεις, τὰ παλαιὰ σχήματα ἠθικῆς ἐλέγχειν ἐπιχειροῦσιν, τὰς ἀδικίας τῶν δομῶν, τὰς ἀνισότητας τῆς δυνάμεως, καὶ τὰς φωνὰς τῶν ἀπεριφρόνητων καὶ ἀπελαυνόμενων προβάλλοντες. πολλαχῇ δὲ ἡ ἐφαρμοσμένη ἠθικὴ κοινωνιολογίας, νομικῆς, ἐμπειρικῶν ἐπιστημῶν δεῖται, καὶ οὐχὶ μόνον ἀφαιρετικαῖς ἀρχαῖς, ἀλλὰ καὶ τοῖς ὄντως νόμοις καὶ τοῖς ἤθεσι τοῖς ἐπικρατέουσι λογισμὸν ποιεῖται.

Ἡ ἠθικὴ πρὸς τὰς συγγενεῖς ἐπιστήμας

ἡ ἠθικὴ συνήπεται μὲν ἄλλαις πραγματείαις, καὶ ὅμως ἀπ᾽ αὐτῶν διαφέρει. ἡ μὲν ψυχολογία ἡ περὶ τοῦ ἤθους, ἣν λέγουσιν ἠθικὴν ψυχολογίαν, σκοπεῖ πῶς ἄνθρωποι ὄντως φρονοῦσιν καὶ πράττουσιν ἐν ἠθικοῖς, τὴν συμπάθειαν, τὴν ἡλικίαν τῆς ἀναπτύξεως, καὶ τὰς προλήψεις καὶ τὰς μονομέρειας ἐξετάζουσα. ἡ δὲ κοινωνιολογία καὶ ἡ ἀνθρωπολογία τὰ ἔθη καὶ τοὺς νόμους τῶν διαφόρων ἐθνῶν περιγράφουσιν, οὐκ ἀναγκαῖον αὐτοὶ κρίνουσαι τί τῶν ἤθων δίκαιον ἢ ἄδικον. ὁ δὲ νόμος ἄλλως ἔχει· ὅρους γὰρ ἐπιτάττει βίᾳ καὶ τιμωρίαις ἢ μισθοῖς στηριζομένους, οἳ πολλάκις μὲν τῇ ἠθικῇ συμφωνοῦσιν, ἔστι δὲ ὅτε διαφωνοῦσιν.

αἱ θρησκεῖαι διδασκαλίας πολλὰς περὶ τῶν ἠθῶν παρέχουσιν, μύθους, νόμους, καὶ παραδείγματα, καὶ πολλοὶ τὰ ἤθη ὡς ἐκ θείας ἐντολῆς ἢ γραφῆς κελεύσματα νέμοντες. ἡ δὲ φιλοσοφικὴ ἠθικὴ τὰς τοιαύτας ἀξιώσεις ἐξετάζει λόγῳ κοινῷ, ᾧ καὶ ἀνὴρ ἄνευ τῆς αὐτῆς πίστεως κοινωνῆσαι δύναται. οὕτω γίνεται ἅμα θεωρητικὴ μὲν πραγματεία περὶ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ δικαίου, πρακτικὴ δὲ τέχνη, ἣν χρῶνται καὶ ἰδιῶται πρὸς τὰς ἰδίας βουλήσεις καὶ πόλεις πρὸς τὴν κρίσιν νόμων καὶ πολιτειῶν καὶ κοινῆς πολιτείας.