Wp/grc/Ἐπιστημολογία

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ἡ περὶ τὴν γνῶσιν σκέψις (ἣν νῦν μὲν γνωσιολογίαν, ἄλλοι δὲ ἐπιστημολογίαν καλοῦσιν) μόριόν ἐστι φιλοσοφίας, ὃ τὴν φύσιν τῆς γνώσεως καὶ τὰς πηγὰς αὐτῆς καὶ τὸ βέβαιον καὶ τὰ ὅρια σκοπεῖ, περὶ τε τὸν ἔξω κόσμον καὶ περὶ αὐτὸ τὸ ἐγώ. Χωριστὸν δὲ πεδίον ἀφ’ ἑαυτῆς ἐγένετο μάλιστα ἀπὸ τοῦ 19ου αἰῶνος, ἀποκρινομένη τῆς μεταφυσικῆς.

Νῦν μὲν οὖν ὁ τῆς γνωσιολογίας ὄνομα φέρων λόγος ἐπὶ τοῦ πῶς ἂν βεβαία γένοιτο ἡ γνῶσις ἄγει μάλιστα τὴν ζήτησιν, ὁ δὲ τῆς ἐπιστημολογίας λεγόμενος κοινῇ πρὸς τὴν περὶ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν γνώσιν θεωρίαν τάττεται. Ἐν δὲ τῇ παλαιᾷ φιλοσοφίᾳ πλατύτερον μὲν ἡ περὶ γνῶσιν σκέψις ἐλαμβάνετο, ἡ δὲ περὶ τὰς ἐπιστήμας μᾶλλον ἐπὶ τὰς ἀκριβέστερας καὶ ἀναγκαίας γνώσεις ἐφέρετο.

Εἰσὶ δὲ καὶ γνώμαι διαφερούσαι περὶ τούτων· οἱ μὲν ἐκ τῆς ἐμπειρίας τὴν γνῶσιν ἀναγόμενοι (ἐμπειρισταί), οἱ δὲ τὸν νοῦν καὶ τὰς ἰδέας πρώτας τιθέμενοι (ἰδεαλισταί), ἄλλοι δὲ τὰ πράγματα αὐτὰ καὶ τὴν τούτων φύσιν κυρίαν ἡγούμενοι (ρεαλισταί), καὶ οἱ τῆς ἀκριβείας ἀμφισβητοῦντες καὶ ἐν ἐποχῇ διατρίβοντες (σκεπτικοί), καὶ οἱ τὸ μόνον τῶν φαινομένων ἢ τῶν ἐπιδεικνυμένων δεκτὸν νομίζοντες (θετικοὶ λεγόμενοι), καὶ ἄλλαι τοιαῦται αἱρέσεις. Αὗται δὲ μάλιστα διαφέρουσι τῷ τρόπῳ ᾧ τὴν πηγὴν τῆς γνώσεως ἀποδιδόασιν.

Οἱ μὲν γὰρ τὰ σώματα καὶ τὰ πράγματα εἶναι χωρὶς ἡμῶν καὶ αὐτόνομα τιθέασιν (ὑλισταί), οἱ δὲ τὴν γνῶσιν οὐ τῶν πραγμάτων αὐτῶν, ἀλλὰ τῶν ἐν τῇ ψυχῇ εἰδώλων ἢ παθῶν ἀντανακλάσεων εἶναί φασιν (ἰδεαλισταί). Ἔνιοι δὲ ἀποφαίνονται ἡμᾶς μὴ δυνατοὺς εἶναι εἰς τὸ γνῶναι τὸν κόσμον ὡς ἔχει πρὸς ἀλήθειαν (ἀγνωστικοί).

Πρὸς δὲ τὴν λογικὴν τέχνην οὐχ ἁπλῆν ἔχει σχέσιν ἡ περὶ γνῶσιν θεωρία· οἱ μὲν γὰρ οἴονται ταύτην ἐμπεριλαβεῖν τὴν λογικήν, ὡς ὄργανον καὶ μέρος αὐτῆς, οἱ δὲ τὸν ἔλεγχον καὶ τὴν κρίσιν τῆς γνώσεως μᾶλλον ἐκ τῆς λογικῆς γίγνεσθαι φασίν, ἄλλοι δὲ τὴν λογικὴν ὡς αὐτοτελῆ ἐπιστήμην χωρὶς ταύτης τάττουσιν.

Ξυμβάλλουσι δὲ καὶ αἱ ἐπιστῆμαι καὶ ἡ περὶ γνῶσιν σκέψις ἀλλήλαις· αἱ μὲν γὰρ περὶ φύσιν ἐπιστῆμαι ἔθηκαν κινήσεις τινὰς καὶ ὁρμὰς φιλοσοφικάς, ἡ δὲ περὶ γνῶσιν θεωρία συνέβαλε πρὸς τὸ συνιέναι τὰς μεθόδους καὶ τὰ ὅρια τῶν ἐπιστημῶν.

Τοῦτο τὸ λῆμμα βραχὺ ἐστίν· βοηθεῖτε τῇ ἐργασίᾳ ταύτῃ διὰ τῆς ὑμετέρας συμβολῆς, ἐπεκτείνοντες αὐτό. Ἐπεκτεῖναι τὸ λῆμμα.