Wp/grc/Ἀλήθεια

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ἀλήθεια, ὡς ὀνομασία φιλοσοφική, ἀφορᾷ τὴν σχέσιν ἀνὰ μέσον λόγων, δοξῶν ἢ προτάσεων καὶ τῆς πραγματικότητος. ἡ ἐρώτησις ἐστὶν, εἰ καὶ πῶς τὰ λεγόμενα ἀκριβῶς τῷ κόσμῳ ἀντιστοιχοῦσιν. Τὸ δὲ νόημα τοῦτο, ἰδίως φιλοσοφικῶς θεωρούμενον, πολυμερῶς ἐρμηνεύεται· διάφοροι θεωρίαι διαφωνοῦσι περὶ τοῦ τί ποιεῖ τι ἀληθές ἢ ψευδές.

Κατὰ τὴν γενικὴν ἔννοιαν, ἀλήθεια ἀναγνωρίζεται ὡς ποιότης δοξῶν καὶ λόγων· ἀληθές γάρ ἐστιν, ὅταν ἀκριβῶς τῷ πράγματι συμφωνῇ. Ὅμως τί ἔστιν ἀκριβῶς συμφωνεῖν, ἔτι ἐξετάζεται· οἱ φιλόσοφοι διερωτῶνται εἰ ἡ ἀλήθεια ἐν τῇ ἀντιστοιχίᾳ πρὸς τὰ γεγονότα, ἐν τῇ συνεχεῖᾳ τῶν πεποιθήσεων, ἢ ἐν τῇ ἀποτελεσματικῇ χρησιμότητι ἐν τῷ ἐρευνητικῷ βίῳ, ἐστὶν.

Θεωρίαι τῆς ἀληθείας

Θεωρία τῆς ἀντιστοιχίας (Correspondence)

Ἡ θεωρία ἡ λεγομένη τῆς ἀντιστοιχίας φησὶν ὅτι λόγος ἀληθής ἐστιν ὅταν πρὸς τὸ πραγματικὸν τῆς ὑποθέσεως ἀντιστοιχεῖ. Τὸ ὅριον τοῦτο ἔχει τὴν ἀρχαίαν ἄφεσιν: Ἀριστοτέλης λέγει ὡς ἀληθὲς ἐστιν ὅταν περὶ τοῦ ὄντος λέγεται ὅτι ἔστιν, καὶ περὶ τοῦ μὴ ὄντος ὅτι οὐκ ἔστιν. Ἀλλ’ ὁρισμὸς σαφής τῶν γεγονότων καὶ τῆς ἀντιστοιχίας ἐπιδιώκεται, ἵνα ἡ θεωρία σταθερὰ καὶ ἀναπόδεικτος ἔσται.

Θεωρία τῆς συνεχείας (Coherence)

Ἡ θεωρία τῆς συνεχείας ὑποστηρίζει ὅτι ἀλήθεια ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ βαθμὸν ἐν ᾧ λόγος συνεχεῖ τῷ συστήματι τῶν δοξῶν. Ἐνταῦθα, ἀληθὴς ἐστὶν ἡ δοξα, ὅταν ὁ λόγος εἰς τὸν ισχυρὸν καὶ ἀμοιβαῖον δεσμόν ἐν τῷ δικτυώματι τῶν πεποιθήσεων ταιριάζει. Ἀλλὰ πολλαὶ συστήματα ἐσωτερικῶς ἀρμονικά δύνανται ὑπάρχειν, ὥστε ἡ συνεχεία μόνη οὐκ ἀναγκαῖον ἀποδίδῃ ἀλήθειαν μοναδικὴν.

Θεωρία τῆς πρακτικῆς (Pragmatic)

Κατὰ τοὺς Πιρς καὶ Τζέιμς, ἀληθὴς ἐστὶν ἡ δοξα, ὅταν ἐν τῇ ἐξετάσει καὶ τῇ χρήσει ἀποβαίνει ἀξιόπιστος καὶ σταθερά. Ἐν τῇ ὑπόκεινται ἀλήθεια δυναμική· ἀνεφάνη ἐκ τῆς πρακτικῆς τοῦ ἐρευνητικοῦ βίου. Κριτικοὶ δὲ ἔνι, μήποτε ἡ χρησιμότης ἀναμιγνύηται ὑπὲρ τῆς ἀληθείας.

Θεωρία τῆς ἀποπλάνησης (Deflationary / Redundancy)

Οἱ λεγόμενοι ἀποπλανητικοὶ λέγουσιν ὅτι ἡ λέξις “ἀληθές” οὐχ ὑποδηλοῖ ποιότην ἰδιαιτέραν. Τὸ “‘ὁ χιὼν λευκός ἐστιν’ ἀληθές” ταὐτόν ἐστι πρὸς τὸ “ὁ χιὼν λευκός ἐστιν.” Τὸ “ἀληθές” οὖν ἐστὶν ἀναγκαῖον πρὸς ἔκφρασιν, ἀλλ’ οὐχ ὡς βάθος καὶ μυστήριον ἰδιότητα τῆς πραγματικότητος.

Ἐτυμολογία καὶ φιλοσοφικὴ ῥίζα

Ἡ λέξις ἀλήθεια προέρχεται ἀπὸ ἀ- + λήθη, ὥστε “ἀλήθεια” σημαίνει ἀποκάλυψιν τῶν κεκρυμμένων. Παρὰ Πλάτωνι, ἀλήθεια ἀντιτίθεται τῇ δόξῃ· Μαρτῖνος Χάιντεγκερ ἐν τῷ ἔργῳ αὐτοῦ ἀνέγειρεν ὅτι ἀλήθεια ἐστὶ τὸ φανερῶσαι τὸ ἐκρυμμένον, μᾶλλον ἢ τὸν ἀκριβῆ λόγον.

Λειτουργία καὶ ῥόλος τῆς ἀληθείας

Ἀλήθεια ὡς κανὼν ἐν τῇ ἐρεύνησι καὶ διαλέξει· ἐπικαλεῖ τὴν ἀντίληψιν ὅτι δοκίμως ἐξεταζόμενον ἔσται. Ἐπιπλέον, ἐπιβάλλει τὴν ἀπόδοσιν δικαιοσύνης καὶ τὴν προσηγορίαν τῆς γνώσεως· οὐ μόνον ἡ συμφωνία καὶ ἡ χρησιμότης ζητοῦνται, ἀλλὰ ἡ ἀντικειμενικὴ ἀναπαράστασις τῶν πραγμάτων ὡς ἂν ὑπὲρ τῆς ἰδανικῆς ἐξετάσεως ἔσται.

Προβλήματα καὶ ἀντιρρήσεις

Πᾶσα θεωρία ἀληθείας ἔχει δυσχερείας. Οἱ ὑποστηρικταὶ τῆς ἀντιστοιχίας πρέπει σαφῆ γεγονότα καὶ συνδέσμους γλῶσσης–πραγματικοῦ ἀποδείξαι· οἱ τῆς συνεχείας ἀληθείας πρέπει ἐξηγεῖσθαι διὰ τί συνεχεία ἀρκῇ· οἱ πρακτικοὶ τὸ χρήσιμον ἀναμιγνύειν μὴ ἀποκλίνῃ ἀπὸ τῆς ἀληθείας. Ἐν ταῖς ἄλλαις, νεωτερικαὶ θεωρίαι ἐξετάζουσι πλῆθος ἐννοιῶν ἐν τῷ ἰδίῳ τομέα· ἡ ἀλήθεια ἐν ἐπιστήμῃ, ἠθικῇ, μαθηματικῇ ἄλλως ἐρμηνεύεται.

Σημασία ἐν φιλοσοφίᾳ

Ἀλήθεια κεντρικὴ ἐστὶν οὐ μόνον ἐν μεταφυσικῇ καὶ ἐπιστημολογίᾳ, ἀλλὰ καὶ ἐν λογικῇ, ἠθικῇ, φιλοσοφίᾳ τῆς γλώσσης. Ὁ τρόπος κατανόησής τε καὶ ἐκτιμήσεως τῆς ἀληθείας διαμορφώνει πῶς ἐπιστήμη γίγνεται, πῶς διαφωνίαι ἠθικαὶ λύονται, καὶ πῶς λογικὴ δημόσια τελείται.