Wp/grc/Ψηφιδωτὰ τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδος
Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.
Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.Ἀμφίβολος ἐστὶν ἡ ἀρχὴ τῆς τῶν ψηφιδωτῶν χρήσεως ἐν τῇ ἀρχαίᾳ Ἑλλάδι. Πρότερον μὲν ἐνομίζετο ὅτι ἡ τέχνη τῆς τῶν μικρῶν λίθων συναρμογῆς εἰς σχήματα ἀνέκυψεν ἐκ χρωματιστῶν πηλίνων πλακίδων, οἷς ἐχρῶντο παρὰ τοῖς Σουμέροις περὶ τὸ 4000 π.Χ. ἄλλοι δέ φασιν ἐξ Ἀσσυρίων καὶ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας προελθεῖν· ἀποδείξεις δ’ οὐ σαφεῖς παρέχονται. Αἱ δὲ νεώτεραι ἔρευναι ἐπιδείκνυσιν ὅτι ἡ ψηφιδοποιία ἐν Ἑλλάδι αὐτόχθονα καὶ ἐκ τῆς Νεολιθικῆς ἐποχῆς ἔστιν, καθάπερ τὰ εὑρήματα ἐν Κρήτῃ παρὰ Μινωίταις καὶ ἐν τῇ Μυκηναίᾳ μαρτυρεῖ.
Πρῶται μορφαὶ καὶ παραδείγματα
[edit | edit source]Τὰ πρῶτα ψηφιδωτὰ ἐκ ποταμίων ψήφων ἐποιεῖτο καὶ ἁπλὰ ἀφαιρετικὰ σχήματα ἀπετύπου. Μετὰ τὴν Χαλκοκρατίαν ὀλίγα κατάλοιπα σῴζεται· ἀναφαίνεται μέντοι πάλιν ἐν τῷ ἑβδόμῳ αἰῶνι π.Χ., ὡς ἁπλοῦν ἔδαφος ἐκ φυσικῶν ψήφων ἐν ναοῖς καὶ ἱεροῖς, ἀμελὲς δὲ καὶ ἄκοσμον. Παράδειγμα ἐστὶ τὸ ἱερὸν τῆς Ἀρτέμιδος Ὀρτίας ἐν Σπάρτῃ καὶ τῆς Ἀθηνᾶς Προναίας ἐν Δελφοῖς· ἐν οἷς αἱ ψῆφοι ποικίλων μὲν χρωμάτων εἰσί, ἀτάκτως δὲ κεῖνται.
Ὁ κλασικὸς αἰών
[edit | edit source]Ἐν τῷ κλασικῷ αἰῶνι, ἀρξαμένου τοῦ πέμπτου π.Χ., διακοσμητικὰ ψηφιδωτὰ φαίνεταί τε καὶ προκόπτει. Σημαντικὰ ἔργα ἀνευρέθη ἐν Ὀλύνθῳ, ἐν Εὐβοίᾳ, ἐν Πελοποννήσῳ, ἐν Ὀλυμπίᾳ, καὶ ἐν Ἀττικῇ· ἓν δὲ κέντρον ἀκριβῶς οὐ ῥᾴδιον ἀναγνωρίζειν. Τὰ θέματα ἀνθρώπους, ζῷα, φυτὰ ἁπλῶς ἀπεικονίζουσιν. Πρὸς δὲ τὸ τέλος τοῦ αἰῶνος, ἐν τῷ τετάρτῳ π.Χ., συνθέσεις ἐκλεπτυσμέναι καὶ πολυπλοκώτεραι γίγνονται· πλείονες χρωμάτων συνδυασμοί, σώματα καὶ ἐνδύματα ἐν προοπτικῇ καὶ σκιᾷ, ὥσπερ ἐν τοῖς Πέλλης ψηφιδωτοῖς.
Σύμβολα καὶ διακόσμησις
[edit | edit source]Πυκνὰ σύμβολα φαίνεται: τὰ λεγόμενα γαμμάδια (ἢ σβάστικα), πέλεκυς δίστομος (ἡ λάβρυς), γράμματα διεστῶτα, κύκλοι, ῥόδα· ἴσως δὲ καὶ ὁ τῆς Τύχης τροχὸς δηλοῦται, ὡς ἀποτροπαϊκὴ δύναμις πρὸς εὐτυχίαν καὶ ἀπώθησιν κακῶν. Ἡ σύνθεσις εἴωθε πλατὺν ἔχειν πλαίσιον· κύκλος δ’ ἐν τετραγώνῳ πολλάκις ἐνίσταται. Τὰ πλαίσια ἢ ἁπλᾶ ἢ πολλαπλά· τὰ δὲ σχέδια γεωμετρικὰ ἢ φυτικά—φύλλα φοινίκων καὶ ἀκανθῶν—καὶ ζῷα καὶ ἀληθινὰ καὶ μυθικά.
Τεχνικαὶ καινοτομίαι
[edit | edit source]Κατὰ τὸν τρίτον π.Χ. αἰῶνα ἡ τέχνη σφόδρα μετεμορφώθη. Μεγίστη καινοτομία ἦν ἡ τῶν ἀκανόνων ψήφων ἀντικατάστασις τετραγώνοις μικροῖς ἰσομέγεσιν, οὓς οἱ Ῥωμαῖοι “tesserae” ἐκάλεσαν, καὶ τὸ ἔργον “opus tessellatum” ὠνόμασαν, ἐπιτρέποντα λεπτομερεστέραν σύνθεσιν. Μετὰ ταῦτα δὲ τὸ λεγόμενον “opus vermiculatum” ἐγένετο, ἐν ᾧ αἱ ψῆφοι μικρόταταί εἰσι καὶ σχεδὸν ἀδιάκριτοι, ὥστε πίνακα ὥσπερ ζωγραφικὸν ἀποτελεῖν.
Ἑλληνιστικὴ καὶ Ῥωμαϊκὴ διάδοσις
[edit | edit source]Μετὰ τὰς ἐκστρατείας Ἀλεξάνδρου τοῦ Μεγάλου ἐν Ἀσίᾳ ἡ Ἑλληνιστικὴ τέχνη ἠυξήθη, καὶ τὰ ψηφιδωτὰ ἐπλεονέκτησεν ἐν ταῖς Ἑλληνικαῖς νήσοις, ἐν Δῆλῳ, ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, ἐν Περγάμῳ, ἐν ταῖς ἀποικίαις τοῦ Εὐξείνου Πόντου, καὶ μέχρι Βακτριανῆς. Καὶ εἰς Ῥώμην δὲ εἰσήχθη καὶ εἰς τὴν Δύσιν ἅπασαν διεδόθη. Ἡ χρῆσις ὕαλου καὶ ὀστρέων ἐν ταῖς ψήφοις παρὰ τοῖς πλουσίοις ἐγίγνετο· μνημεῖα δὲ πολλὰ καὶ τέλεια σώζεται—Πομπηΐα γὰρ συλλογὴν ἐνδεικτικὴν παρέχει. ὀλίγων δὲ ψηφιδογράφων τὰ ὀνόματα σῴζεται: Γνῶσις, Σόφιλος, Ἡφαιστίων, Ἀσκληπιάδης, Διοσκορίδης ὁ Σάμιος, Ἡράκλειτος, Σῶσος—ὃν Πλίνιος μέγιστον ἀποφαίνεται.