Wp/grc/Φιλοσοφία

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ὁ ἀνδριὰς ὁ καλούμενος «Ὁ Φρονητής», ἔργον Αὐγούστου Ῥοντέν, σύμβολον ἐστὶ τῆς φιλοσοφικῆς διανοίας.

Ἡ φιλοσοφία ἐστὶν ἐπιστήμη τις περὶ τῶν κυριωτάτων ζητημάτων τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς καὶ τοῦ ὄντος ἁπλῶς. ἐξετάζει γὰρ τί ἐστι τὸ ὂν, τίνα τρόπον ἐφικτόν ἐστιν ἡ γνῶσις, πῶς χρὴ ζῆν, καὶ κατὰ ποῖον λόγον δεῖ συλλογίζεσθαι. οὐ μὴν ἀλλὰ τὰ πράγματα ἃ ἐξετάζει πολλάκις συμπίπτει τοῖς τῆς φυσικῆς, τῆς θεολογίας, καὶ τῶν τεχνῶν· τὸ δὲ ἴδιον τῆς φιλοσοφίας οὐχ οὕτως ἐν τοῖς πράγμασιν ἔγκειται ὅσα σκοπεῖ, ὡς ἐν τῷ τρόπῳ τῆς ζητήσεως, ἐν τῷ λογισμῷ, ἐν τῇ ἀναλύσει τῶν ἐννοιῶν καὶ τῇ ἐξετάσει τῶν δοξῶν.

καθ’ ἅπαντας τοὺς χρόνους καὶ ἐν διαφόροις ἔθνεσιν ἡ φιλοσοφία ποικίλως ἐσχημάτισται. ἔνιοτε μὲν ὡς σχολὴ καὶ ἐπαγγελματικὴ ἐπιστήμη ἔστη, ἔνιοτε δὲ συνῆπται μᾶλλον ταῖς θρησκείαις, ταῖς ποιητικαῖς συνθέσεσιν ἢ καὶ τοῖς τοῦ βίου νόμοις. κοινὸν δὲ τοῖς πᾶσιν ἐστὶν ὅτι ἐν τῇ φιλοσοφίᾳ φιλονοοῦσιν ἄνθρωποι ἐξελέγχειν τὰς ὑπολήψεις, σαφηνίζειν τὰς ἔννοιαι, καὶ λόγον διδόναι καὶ λαμβάνειν περὶ τῶν ἀνωτάτων ζητημάτων τῆς ἀνθρωπίνης καταστάσεως.

Ἐτυμολογία καὶ ἔννοια

Ἡ διατριβὴ Σωκράτους καὶ Ἀσπασίας τοῦ Νικολάου-Ἀνδρέου Μονσιώ. οἱ Σωκράτους λόγοι οὐκ ἦσαν ὡρισμένοι πρὸς μικρὸν κύκλον ἐπιφανῶν· ἀλλὰ καὶ πρὸς ξένους καὶ πρὸς ἀνθρώπους ἐξ ἁπασῶν τάξεων τοῦ βίου καὶ παντὸς γένους διελέγετο.

Πλάτων (ἀνδριὰς)· ὁ Ἀθηναῖος φιλόσοφος, διδάσκαλος Ἀριστοτέλους, ἐν ταῖς διαλόγοις περὶ ἀρετῆς, γνώσεως, καὶ τοῦ ἀγαθοῦ φιλοσοφικὴν σκέψιν ἐπέδειξεν.

Ὁ Ἀριστοτέλης μέγας ἀνὴρ ἦν ἐν τῇ ἀρχαίᾳ φιλοσοφίᾳ καὶ σύστημα διανοίας παντελὲς ἀνέπτυξεν, ἐν ᾧ μεταφυσικὴν, λογικήν, ἠθικήν, πολιτικὴν καὶ φυσικὴν ἐπιστήμην περιέλαβεν.

ἡ λέξις «φιλοσοφία» ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς γλώττης ἐλήλυθεν, καὶ σημαίνει κυρίως «φιλίαν σοφίας» ἢ «ἔρωτα σοφίας». φασὶν ἔνιοι Πυθαγόραν πρῶτον ἑαυτὸν μὴ σοφὸν ἀλλὰ φιλόσοφον προσαγορεῦσαι, ὡς ἀνδρὸς μὴ τὴν σοφίαν ἔχοντος, ἀλλ’ ἐφιέμενου ταύτης. ἐν τῇ ἀρχαιότητι δὲ τὸ ὄνομα πλατύτερον ἔκειτο· τὰ γὰρ περὶ φύσεως, τὰ περὶ ἤθους, καὶ τὰ περὶ τῆς ψυχῆς ἅπαντα φιλοσοφεῖν ἐκαλεῖτο.

ἐν τοῖς νεωτέροις χρόνοις πολλαὶ τῶν ἐπιστημῶν αἳ νῦν ἴδια ὀνόματα ἔχουσιν —οἷον ἡ φυσικὴ, ἡ ψυχολογία, ἡ οἰκονομία— ἔτι παλαιότερον ὑπὸ τὸ κοινὸν ὄνομα τῆς φιλοσοφίας ἐτίθεντο. ὡς δὲ αὗται διεκρίθησαν καὶ καθεστήκασιν ὡς αὐτόνομοι ἐπιστῆμαι, ἡ φιλοσοφία μᾶλλον ἀπελείφθη ἐπὶ τὰ ἀρχικὰ καὶ θεμελιώδη ζητήματα· ἐπὶ τὸ τί ἐστιν τὸ ὂν, τί ἐστι γνῶσις, τί τὸ ἀγαθόν, ποίους ἔχεις λόγους πίστεως. οἱ δὲ λόγιοι πολλάκις ὁρίζουσιν αὐτὴν ὡς ἔλεγχον καὶ λογικὴν ἐξέτασιν τῶν καθόλου, τῆς ὅλης πραγματείας περὶ τοῦ κόσμου καὶ τῆς ἀνθρωπίνης θέσεως ἐν αὐτῷ.

Ἱστορικαὶ παραδόσεις

Ἐν τῇ λεγομένῃ Δυτικῇ παραδόσει ἡ ἀρχὴ τῆς φιλοσοφίας συνήθως ἀνάγεται εἰς τοὺς Ἴωνας καὶ τοὺς ἄλλους ἀρχαίους Ἕλληνας, οἷον Θαλῆν, Ἀναξίμανδρον, Ἡράκλειτον, καὶ ἔπειτα Πυθαγόραν, Παρμενίδην, Σωκράτη. ἐπὶ Πλάτωνος δὲ καὶ Ἀριστοτέλους τὰ μέρη τῆς φιλοσοφίας ἤδη διακρίνεται, λογικὴ, φυσικὴ, ἠθική, πολιτική τε καὶ μεταφυσική θεωρία, καὶ αἱ σχολαὶ αἵ τε Ἀκαδημία καὶ τὸ Λύκειον θεμελιοῦνται. ὕστερον αἱ ἑλληνιστικαὶ αἱρέσεις, οἷον οἱ Στωϊκοί, οἱ Ἐπικούρειοι, οἱ Σκεπτικοί, ἔθηκαν μᾶλλον τὸν βίον ἐπὶ τὸ πρακτικὸν καὶ τὴν εὐθυμίαν, ἢ ἐπὶ τὰς μόνον θεωρητικὰς ζητήσεις.

ἐν τοῖς μεσοῖς χρόνοις ἡ φιλοσοφία συνήφθη τῇ χριστιανικῇ, Ἰσλαμικῇ, καὶ Ἰουδαϊκῇ θεολογίᾳ. οἱ τῶν Ἀράβων καὶ Περσῶν φιλόσοφοι, οἷον Ἀλ-Φαράμπιος, Ἀβικέννας, Ἀβερρόης (ὧν τὰ ὀνόματα νῦν Ἑλληνιστὶ σπανιώτερον ἐκφέρονται), τὰ Ἀριστοτελικά γράμματα παρεδέξαντο καὶ ἔλυον ζητήματα περὶ οὐσίας, νοῦ, καὶ τῆς σχέσεως λόγου καὶ ἀποκαλύψεως. οἱ δὲ Λατίνοι σχολαστικοί, οἷον Θωμᾶς ὁ Ἀκυϊνάτης, ταῖς τοιαύταις πραγματείαις ἐχρήσαντο πρὸς τὸ ἑρμηνεῦσαι τὴν χριστιανικὴν πίστιν διὰ τῆς Ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας.

ἐν τῇ νεωτέρᾳ ἡμέρᾳ ἀπὸ τῶν ἀνδρῶν οἷον Δεσκαρτίου, Λοκκίου, Ἑυμίου, Καντίου ἄρχεται ἡ λεγομένη νεωτέρα φιλοσοφία. οὗτοι μὲν ἔθεντο τὸν λόγον περὶ τοῦ βεβαίου θεμελίου τῆς γνώσεως, περὶ τοῦ νοῦ, περὶ τοῦ θεοῦ, καὶ ἅμα πρὸς τὰς καινοτόμους φυσικὰς ἐπιστήμας ἀντελογίζοντο. ἐκ τῶν ἐφεξῆς αἰώνων ἐγένοντο πολλαὶ κινήσεις, οἷον ὁ Γερμανικὸς Ἰδεαλισμός, ὁ Ὑπαρξισμός, ὁ Πραγματισμός, αἱ Ἀναλυτικαὶ σχολαί, ἡ Φαινομενολογία, αἳ μὲν ἰδίαις ὁδοῖς διαλέγονται περὶ ἐλευθερίας, νοήματος, γλώσσης, καὶ συνειδήσεως.

ἔξω δὲ τῆς Ἑλληνορωμαϊκῆς γραμματείας ἄλλαι μεγάλαι παραδόσεις εἰσίν. ἐν τῇ Ἰνδίᾳ αἱ Σανσκριτικαὶ σχολαί, ἡ Νυᾶγια, ἡ Σάṃκῡα, ἡ Βεδάντα, ὁμοῦ δὲ αἱ Βουδδιστικαὶ καὶ αἱ Ἰαϊνικαὶ θεωρίαι, ἐξετάζουσι τὴν λύτρωσιν ἐκ τοῦ πάθους, τὴν φύσιν τῆς συνειδήσεως, καὶ τὴν διάρθρωσιν τῆς ὄντως ὑπάρξεως. ἐν τῇ Κινῶν γῇ ἡ Κομφουκείου διδασκαλία, ἡ Ταοϊκὴ γραφὴ, καὶ αἱ νεώτεραι Νεοκομφουκεῖαι σχολαί, περὶ τῆς εὐνομίας, τῶν ἱερῶν ἐθῶν, καὶ τῆς ἁρμονίας τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων πρὸς τὸν κόσμον ἅπαντα πραγματεύονται. καὶ ἄλλαι δὲ περιοχαί, ἡ Ἀφρική, ἡ Ἀμερική, ἡ Ὠκεανία, ἔχουσι σοφὰς παραδόσεις, ἔνιοι μὲν ἐν λόγοις γραπτοῖς, ἔνιοι δὲ ἐν λόγοις προφορικοῖς, περὶ ταυτότητος, δικαιοσύνης, καὶ τῆς σχέσεως πρὸς τὴν γῆν καὶ τοὺς προγόνους.

Κύριαι διαιρέσεις

συνήθως διαίρουσι τὴν φιλοσοφίαν εἰς πλείονα μέρη. ἡ ἐπιστημονικωτάτη τῶν περὶ τὴν γνῶσιν ἔστιν ἡ καλουμένη ἐπιστημολογία (τὸ περὶ τῆς ἐπιστήμης λογικὸν σκέψιμον). ταύτῃ ζητεῖται τί ἐστιν εἰδέναι, πῶς διαφέρει ἡ ἀληθὴς ἐπιστήμη τῆς δοξολογίας, κατὰ ποῖον τρόπον δύναται ὁ ἄνθρωπος ἀμύνεσθαι τῇ ἀπιστίᾳ καὶ τῷ σκεπτικισμῷ. ἐνταῦθα ἐξετάζονται αἱ πηγαὶ τῆς γνώσεως, αἱ αἰσθήσεις, ἡ μνήμη, ὁ λόγος, καὶ εἴτε ἔστιν ἐπιστήμη τις ἀπὸ μόνου τοῦ νοῦ ἄνευ ἐμπειρίας.

ἄλλο μέγιστον μέρος ἡ ἠθική, ἣ περὶ τοῦ δικαίου καὶ ἀδίκου, τοῦ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, καὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διαγωγῆς σκοπεῖ. ἐνταῦθα μὲν ἡ λεγομένη κανονικὴ ἠθικὴ τυπτοῖ νόμους καὶ κανόνας τοῦ ὀρθῶς πράττειν· ἡ δὲ ἐφαρμοσμένη ἠθικὴ εἰς ἔργα καὶ πράγματα κατέρχεται, οἷον περὶ φόνον ἐμβρύου, περὶ τῶν ζῴων χρήσεως, περὶ τῶν τῆς γῆς καὶ τοῦ κλίματος κινδύνων, καὶ ἄλλα τοιαῦτα. ἡ δὲ μεταηθικὴ σκέψις ἐξετάζει τίνα φύσιν ἔχουσιν αὐταὶ αἱ ἠθικαὶ φράσεις, εἰ δηλοῦσιν ἀλήθειαν, εἰ μᾶλλον πάθη καὶ προαιρέσεις ἐκφράζουσιν, εἴτε ἄλλῳ τινὶ τρόπῳ δρῶσι. τῇ ἠθικῇ συνάπτεται ἡ πολιτικὴ φιλοσοφία, ἣ περὶ δικαιοσύνης, νόμων, ἀρχῆς, δικαιωμάτων, καὶ τῆς οἰκονομίας τῆς πόλεως ἐρευνᾷ.

ἡ λογικὴ δὲ πραγματεύεται τὸν ὀρθὸν λόγον. σκοπεῖ γὰρ πότε ἐκ τίνων προτάσεων ἀναγκαίως ἕπεται συμπέρασμα, καὶ πότε ἡ διάνοια ἁμαρτάνει. οἱ ἀρχαῖοι ἤδη ἐν τῇ Ἀριστοτελικῇ Ἀναλυτικῇ τὰ σχήματα τῶν συλλογισμῶν διεχώρισαν, καὶ τὴν τέχνην ἐποίησαν ὀργάνου πάσης ἐπιστήμης. νῦν δὲ καὶ νεώτεροι λογικοὶ πολλὰς ἄλλας μορφὰς λογισμοῦ ἐξεργάζονται, οἷον τὴν προτασιακὴν, τὴν κατηγορηματικὴν, τὴν τροπικὴν, καὶ ἄλλας παραλλήλους, ὅσαις αἱ ἐπιστῆμαι καὶ ἡ πληροφορικὴ χρῶνται.

ἡ μεταφυσικὴ (ἣν Ἀριστοτέλης ἐκάλεσεν «πρώτην φιλοσοφίαν») ἐρωτᾷ τίνα φύσιν ἔχει τὸ ὂν ᾗ ὂν, τί ἐστιν οὐσία, τίνα τὰ γένη τῶν ὄντων, πῶς ἔχει ὁ χρόνος, ὁ τόπος, ἡ αἰτία, ἡ δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια. συγγενῆ ταύτῃ ἐστὶν ἡ περὶ τὸν νοῦν φιλοσοφία (φιλοσοφία τοῦ νοός), ἣ περὶ συνειδήσεως, ψυχῆς, καὶ τῆς σχέσεως τοῦ σώματος καὶ τοῦ φρονοῦντος πραγματεύεται· ἡ δὲ περὶ τὴν γλῶτταν φιλοσοφία (φιλοσοφία τῆς γλώττης) ζητεῖ περὶ σημασίας, ἀναφορᾶς, καὶ κοινωνίας διὰ λόγων. οὐκ ἔλαττον μέρος ἡ περὶ τὴν θρησκείαν φιλοσοφία, ἣ θεοῦ ὕπαρξιν, φύσιν, καὶ τὴν πίστιν καὶ λόγον ἀλλήλοις συγκρίνει.

Μέθοδοι καὶ τρόποι συγγραφῆς

οἱ μέθοδοι τῶν φιλοσόφων οὐ πάντες ὁμοίως κέκτηνται τὰ αὐτά, κοινὸν μέντοι γένος ἐστίν ὁ λογικὸς ἔλεγχος καὶ ἡ ἀκριβὴς ἀνάλυσις τῶν ἐννοιῶν. πολλοὶ μερίζουσι τὰς ἔννοιαι καὶ ὡς ἂν εἰπεῖν ἐν τμῆσι τοῦ λόγου σκοποῦσιν τί σημαίνει ἑκάστη λέξις καὶ πῶς ἐφαρμόζεται. ἄλλοι δὲ πειράματα διανοίας χρῶνται, μύθους καὶ παραδείγματα ἐννοίας, ἐν οἷς ἐξετάζουσιν ἃ ἂν πάθος ἢ κρίσις ἡμῖν συμβαίνῃ εἰ ταῦτα ὡς ἀληθῶς εἴη.

ἔνιοι μᾶλλον ἐπὶ τὰς φορμαλικὰς τέχνας ἀποβλέπουσι, εἰς τὴν συμβολικὴν λογικὴν καὶ τὴν θεωρίαν τῆς ἀποφάσεως· ἄλλοι δὲ ἐρμηνευτικῇ μέθοδος χρῶνται, γραφὰς παλαιὰς ἐξηγοῦντες καὶ τὰ νοήματα ἐκ τῆς ἱστορικῆς τάξεως ἐπαναφέροντες. οἱ μὲν φαινομενολόγοι τὴν ἐμπειρίαν καθ’ ὅσον φαίνεται ἀκριβῶς περιγράφουσι, ἀφαιροῦντες πάντα τὰ ὑποτιθέμενα· οἱ δὲ γενεαλογικοὶ κριτικοὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς θεσμοὺς ἀναφέρουσιν εἰς τὴν γένεσιν καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ἱστορίας. αὐτὸ δὲ τὸ ζήτημα περὶ τοῦ ποία μέθοδος ἀρίστη ἐστὶ, φιλοσοφικόν ἐστιν ἄθλημα καὶ πλείστας ἔχει στάσεις.

ἐκ τούτων ἐγένετο καὶ διάκρισις τρόπων τῆς φιλοσοφίας. ἐν ταῖς πολλαῖς Ἀγγλικαῖς καὶ ἄλλαις Δυτικαῖς χώραις κρατεῖ ὁ λεγόμενος ἀναλυτικὸς τρόπος, ὃς σαφήνειαν ζητεῖ καὶ ἀκρίβειαν λόγου, καὶ συνήθως ἐγγύτατα τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν καὶ τῆς μαθηματικῆς ἐστίν. ἐν τῇ ἤπειρῳ δὲ τῇ Εὐρωπαϊκῇ ὁ ἐπονομαζόμενος «ἠπειρωτικὸς» τρόπος πλείω τῆς ἱστορίας καὶ λογοτεχνίας μεταχειρίζεται, καὶ διαλέγεται πρὸς Φαινομενολογίαν, Ὑπαρξισμόν, Κριτικὴν θεωρίαν, καὶ ἄλλα τοιαῦτα. ὅμως οὐ στεγνῶς ἀντικεῖνται, ἀλλ’ οἱ πολλοὶ φιλόσοφοι ἀμφοτέραις ταῖς παραδόσεσιν ἐμπνέονται.

Φιλοσοφία καὶ ἄλλαι τέχναι

ἡ φιλοσοφία σύνδεσμον ἔχει πρὸς τὰς ἄλλας ἐπιστήμας καὶ τέχνας. ἐν ταῖς φυσικαῖς καὶ κοινωνικαῖς ἐπιστήμαις οἱ φιλόσοφοι σκοποῦσι τὰ θεμέλια, οἷον τί ἐστιν ἐξήγησις, πῶς χρὴ νοεῖν τὴν αἰτιότητα, τίνα ἔχει τάξιν ἡ πιθανότης, καὶ ποῖος ὁ λόγος τῶν θεωρητικῶν ὑποκειμένων (ἀτόμων, πεδίων, γονιδίων, καὶ τῶν ὁμοίων). τῇ μαθηματικῇ δὲ ἡ φιλοσοφία συμπλέκεται ἐν τοῖς ζητήμασιν εἴτε τὰ μαθηματικὰ ὄντα ὡς ἰδέαι καθ’ ἑαυτάς ὑπάρχει, εἴτε μᾶλλον ὡς ἐπινοήματα τοῦ νοῦ, καὶ τί ἐστιν ἀπόδειξις καὶ ἀναγκαιότης ἐν ταῖς τοιαύταις ἐπιστήμαις.

ἰδίως δὲ ἡ φιλοσοφία τοῦ νοός καὶ αἱ γνωστικαὶ ἐπιστῆμαι (ψυχολογία, νευροεπιστήμη, τεχνητὴ νοημοσύνη) κοινὰ ζητήματα ἔχουσιν περὶ συνειδήσεως, ἀντιλήψεως, μνήμης, καὶ τῆς σχέσεως τῶν νοητικῶν καταστάσεων πρὸς τὰ σωματικὰ πάθη. ἐντεῦθεν ἄγεται ὁ λόγος καὶ εἰς τὸ τί ἐστιν πρόσωπον, τί ἐστιν ἑαυτὸς, καὶ πῶς ἡ ἠθικὴ καὶ νομικὴ εὐθύνη ἡμῖν ἀνατίθεται.

συνδέεται δὲ ἡ φιλοσοφία καὶ τῇ ποιήσει, τῇ μουσικῇ, καὶ τῇ τέχνῃ ἁπάσῃ. ἡ καλουμένη αἰσθητικὴ τέχνη ἐξετάζει τί ἐστιν τὸ καλόν, πῶς κρίνεται τὸ ἔργον τέχνης, καὶ πῶς ἡ ἑρμηνεία ποιημάτων, δράματος, εἰκόνων, καὶ μουσικῆς γίνεταί ποτε ὀρθῶς ἢ πλημμελῶς. ἡ δὲ νομικὴ φιλοσοφία σκέπτεται τὴν φύσιν τοῦ νόμου, εἴτε θεῖος εἴτε ἀνθρώπινος, τὴν σχέσιν αὐτοῦ πρὸς τὴν δικαιοσύνην, καὶ τὸ πῶς χρὴ κρίνειν ὅταν ὁ νόμος δοκῇ ἀδικίαν ἐπιτάττειν.

ἐν τέλει ἡ φιλοσοφία οὐ μόνον σχολικὸν καὶ βιβλικὸν πρᾶγμα ἐστίν, ἀλλὰ καὶ ἄσκησίς τις βίου· πολλοὶ γὰρ ἀπὸ Σωκράτους καὶ Στωϊκῶν μέχρι τῶν νεωτέρων θεώρησαν αὐτὴν ὡς τέχνην τοῦ ἐξετάζειν ἑαυτόν, τῶν δοξῶν καὶ ἐπιθυμιῶν ἡμῶν, καὶ τοῦ ζητεῖν σοφίαν καὶ σωφροσύνην ἐν μέσῳ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων. οὕτως ἡ φιλοσοφία μένει ἅμα ἐπιστήμη καὶ βίος, ἀναζήτησις τε καὶ ἔρως σοφίας.

Φιλόσοφοι ἀρχαῖοι

• Σωκράτης
• Πλάτων
• Ἀριστoτέλης
• Ζήνων Κιτιεύς
• Διογένης Σινωπεύς

Φιλόσοφοι νεώτεροι

• Ῥενᾶτος Καρτέσιος
• Βενέδικτος ἀπὸ Σπινόζης
• Γοδεφρείδος Γουλιέλμος Λειβνίτιος
• Ἐμμανουὴλ Κάντιος
• Γεώργιος Γουλιέλμος Φρειδερίκος Ἕγελος
• Κάρολος Μάρξ
• Φρειδερίκος Νῖτσε
• Μαρτίνος Αἵδεγερ
• Ἰωάννης Παῦλος Σάρτρ

Ἴδε καὶ

• Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία

Βιβλιογραφία

• Πλάτων – Ἀπολογία (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Πλάτων – Πολιτεία (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Πλάτων – Θεαίτητος (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Πλάτων – Φαίδων (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Πλάτων – Συμπόσιον (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Πλάτων – Τίμαιος (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἀριστοτέλης – Ἠθικὰ Νικομάχεια (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἀριστοτέλης – Πολιτικά (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἀριστοτέλης – Μετὰ τὰ Φυσικά (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἀριστοτέλης – Ἀναλυτικὰ Ὕστερα (Posterior Analytics) (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἀριστοτέλης – Ἀναλυτικὰ Πρότερα (Prior Analytics) (4ος αἰὼν π.Χ.)
• Ἐπίκουρος – Πρὸς Μενοικέα ἐπιστολή (3rd century BC)
• Ἐπίκουρος – Κύριαι Δόξαι (3rd century BC)
• Ζήνων ὁ Κιτιεύς – Ἀποσπάσματα (Fragments) (3rd century BC)
• Χρύσιππος – Ἀποσπάσματα (Fragments) (3rd–2nd century BC)
• Σέξτος ὁ Ἐμπειρικός – Πυρρώνειοι Ὑποτυπώσεις (Outlines of Pyrrhonism) (2nd century AD)
• Κικέρων – De Republica (1st century BC)
• Κικέρων – De Legibus (1st century BC)
• Κικέρων – De Finibus Bonorum et Malorum (1st century BC)
• Κικέρων – Tusculanae Disputationes (1st century BC)
• Λουκρήτιος – De Rerum Natura (1st century BC)
• Σενέκας – De Brevitate Vitae (1st century AD)
• Σενέκας – Epistulae Morales ad Lucilium (1st century AD)
• Ἐπίκτητος – Ἐγχειρίδιον (2nd century AD)
• Ἐπίκτητος – Διατριβαί (Discourses) (2nd century AD)
• Μάρκος Αὐρήλιος – Τὰ εἰς ἑαυτόν (Meditations) (2nd century AD)
• Πλωτῖνος – Ἐννεάδες (3rd century AD)
• Αὐγουστῖνος – Confessiones (4th–5ος αἰὼν μ.Χ.)
• Αὐγουστῖνος – De Civitate Dei (5ος αἰὼν μ.Χ.)
• Ἄνσελμος Καντουαρίας – Proslogion (11th century)
• Θωμᾶς Ἀκυϊνάτης – Summa Theologiae (13th century)
• Θωμᾶς Ἀκυϊνάτης – Summa contra Gentiles (13th century)
• Ρενάτος Καρτέσιος – Meditationes de Prima Philosophia (1641)
• Ρενάτος Καρτέσιος – Principia Philosophiae (1644)
• Ἰωάννης Λοκκίος – An Essay Concerning Human Understanding (1689)
• Βαροῦχιος Σπινόζα – Ethica (1677)
• Γοτφρίδος Γουλιέλμος Λάιμπνιτς – Monadologia (1714)
• Δαυῒδ Ὕμης – A Treatise of Human Nature (1739–1740)
• Δαυῒδ Ὕμης – An Enquiry Concerning Human Understanding (1748)
• Ἰμμάνουελ Κάντιος – Kritik der reinen Vernunft (1781)
• Ἰμμάνουελ Κάντιος – Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (1785)
• Γεώργιος Γουλιέλμος Φρειδερίκος Ἕγγελ – Phänomenologie des Geistes (1807)
• Ἄρθουρος Σοπενχάουερ – Die Welt als Wille und Vorstellung (1819)
• Ἰωάννης Στουαρτ Μίλλιος – On Liberty (1859)
• Ἰωάννης Στουαρτ Μίλλιος – Utilitarianism (1863)
• Σωρὴν Κιρκεγκώρ – Enten – Eller (Either/Or) (1843)
• Φρειδερίκος Νίτσε – Also sprach Zarathustra (1883–1885)
• Κάρολος Σάνδερς Πηρς – Collected Papers (late 19th–early 20th century)
• Οὐίλλιαμ Ἰάκωβος – Pragmatism (1907)
• Ἔντμουντoς Οὖσσέρλιος – Logische Untersuchungen (1900–1901)
• Ἔντμουντoς Οὖσσέρλιος – Ideen zu einer reinen Phänomenologie (1913)
• Βέρτρανδος Ράσσελλος – The Problems of Philosophy (1912)
• Βέρτρανδος Ράσσελλος καὶ Ἄλφρενδος Νορθ Οὐαϊτχέδ – Principia Mathematica (1910–1913)
• Λοῦδος Βιττγκενστάϊν – Tractatus Logico-Philosophicus (1921)
• Λοῦδος Βιττγκενστάϊν – Philosophical Investigations (1953)
• Μαρτῖνος Ἅϊντεγγερ – Sein und Zeit (1927)
• Ἰωάννης-Παῦλος Σαρτρ – L’Être et le Néant (1943)
• Ἅννα Ἄρεντ – The Human Condition (1958)
• Ἰωάννης Ρωλς – A Theory of Justice (1971)