Wp/grc/Προαίρεσις

 Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ἡ λεγομένη ἐλευθερία τῆς προαιρέσεως νοεῖται δύναμις τοῖς ἀνθρώποις ἐκ πλειόνων δυνατῶν πράξεων ἑλέσθαι, καὶ ἄρχειν τῶν ἰδίων πράξεων οὕτως, ὥστε λόγον ὑπέχειν τῆς ἠθικῆς εὐθύνης, ἤτοι ἀρχὴν εἶναι τῶν βουλεύσεων καὶ κρίσεων τῶν ἡμετέρων. Συμπέπηγε δὲ τὸ νόημα τοῦτο τῇ περὶ ἐπαίνου καὶ ψόγου καὶ εὐθυνῆς διανοίᾳ. Τὸ φιλοσοφούμενον δὲ ζήτημα περιέχει ἀπορίαν μεγίστην, εἰ τὸ ἐφ’ ἡμῖν συμφωνεῖ τῇ κατ’ ἀνάγκην τάξει—εἴτε φύσεως ἀνάγκῃ, εἴτε θείας προγνώσεως, εἴτε ἄλλῳ τινὶ λόγῳ. Καὶ τοῦτο ἐστὶ μέρος τῶν παλαιοτάτων καὶ κυριωτάτων ζητημάτων.

Ἱστορικαὶ ῥίζαι

Ἤδη παρὰ τοῖς ἀρχαίοις Ἕλλησιν ἐφαίνετο ἡ πρὸς τὴν ἀνάγκην ἔρις καὶ τὸ λεγόμενον ἐφ’ ἡμῖν. Ἔνιοι μὲν ἡγεῖσθαι δοκοῦσιν ἐλευθερίαν τὸ ἄνευ βίας ἔχειν—οἷον Ἀριστοτέλης καὶ Ἐπίκτητος, παρ’ οἷς τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἀβίαστον κυρίως λογίζεται. Ἀλέξανδρος δὲ ὁ Ἀφροδισιεύς πρῶτος σαφῶς ἀντέθηκεν, ἀξιῶν τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἀσύμβατον εἶναι τῇ κατ’ ἀνάγκην τάξει καὶ πρότερον ὡρισμένῃ αἰτιότητι. Ὕστερον δὲ παρὰ τοῖς Λατίνοις εἰσήχθη τὸ λεγόμενον liberum arbitrium, καὶ ἡ ζήτησις ἔλαβεν εἶδος θεολογικὸν καὶ ἠθικόν.

Αἱ κυρίαι θέσεις

Διίστανται οἱ φιλόσοφοι· οἱ μὲν ἀσυμβίβαστον νομίζουσι τὸ ἐφ’ ἡμῖν πρὸς τὴν ἀνάγκην, οἱ δὲ συμβιβάζεσθαι φασίν. Ἐν τοῖς πρώτοις εἰσίν·

– ἡ λεγομένη ἐλευθεριότης· οἱ ἀποφαινόμενοι τὸ ἐφ’ ἡμῖν ὑπάρχειν, ἀναιροῦσι τὸ κατ’ ἀνάγκην ἁπλῶς.

– ἡ σκληρὰ ἀναγκαιότης· ἡ ἀναιροῦσα τὸ ἐφ’ ἡμῖν διὰ τὸ πάντα κατ’ ἀνάγκην ἔχειν.

– ἡ χαλεπωτέρα ἀσυμβιβαστία· ἡ λέγουσα μηδ’ ἐν κόσμῳ ἀναγκαίῳ μηδ’ ἐν ἀπ’ ἀνάγκης ἀπηλλαγμένῳ σῴζεσθαι τὸ ἐφ’ ἡμῖν.

Οἱ δὲ συμβιβασταὶ φασὶν ὅτι καὶ ἐν κόσμῳ κατ’ αἰτίαν τεταγμένῳ σῴζεται ἡ ἐλευθερία, ὅταν ἡ τοῦ πράττοντος ἡγεμονία κατὰ λόγον καὶ ἄνευ βίας πράττῃ—ἤτοι τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἐξ ἑαυτοῦ κατὰ προαίρεσιν.

Ὁ συμβιβασμὸς ἀκριβέστερον

Οἱ ἐκ τῶν Στοϊκῶν καὶ οἱ σχολαστικοί, οἷον ὁ Ἀκινᾶτης, ἔφασαν τὴν ἐλευθερίαν μὴ ὑπὸ τῆς αἰτιακῆς ἀνάγκης λύεσθαι, ἀλλὰ μόνον ὑπὸ βίας· ὅταν μὴ ἀναγκαζώμεθα, ἑκουσίως πράττομεν. Οἱ δὲ νεώτεροι λεγόμενοι συμβιβασταὶ τιθέασιν τὴν ἐλευθερίαν ἐν ταῖς ἄνω βουλήσεσι καὶ ἐπιθυμίαις, ἢ ἐν τῇ πρὸς λόγον ἀνταποκρίσει τῆς ψυχῆς· καὶ νῦν πολλοὶ τῶν φιλοσόφων ῥέπουσι πρὸς τὸν συμβιβασμόν.

Νευρολογία καὶ τὸ δοκοῦν φάντασμα τῆς ἐλευθερίας

Νεώτεραι σπουδαὶ περὶ ψυχῆς καὶ ἐγκεφάλου ἀνεκάλυψαν πάλιν τὸ ζήτημα. Ἔνια δὲ πειράματα δοκοῦσι δηλοῦν τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως γίγνεσθαι ἐν τῷ σώματι πρὸ τῆς συνειδήσεως τοῦ βουλεύσασθαι· ἔνιοι δὲ ταῦτα ἑρμηνεύουσιν ὡς τὴν πρόθεσιν οὐχ ἀρχὴν, ἀλλ’ ἐπιγιγνομένην ἐπίγνωσιν. Ἀντιλέγουσι δ’ ἄλλοι, διαφέροντες ταῖς ὑποθέσεσι τοῦ τί ἐστιν τὸ ἐφ’ ἡμῖν· καὶ πολλά, δοκεῖ, συμβιβαστικὰ νοήματα ἁρμόττειν τοῖς εὑρήμασιν. Δεῖ γὰρ ἐννοεῖν καὶ τὰ μεθοδολογικὰ βάρη καὶ τὰ διάφορα νοήματα τῆς πράξεως, ἵνα μὴ ἀσκέπτως ἀποφαινώμεθα.

Θεολογικαὶ σκέψεις

Πολλὰ ζητεῖται ἐν τῇ θεολογίᾳ, πῶς τὸ ἐφ’ ἡμῖν συμβιβάζεται σὺν τῇ πανσοφίᾳ ἢ παντοδυναμίᾳ τοῦ θεοῦ. Ὁ καλούμενος ἀπορῶν λόγος ἐστὶν οὗτος περὶ τῆς ἐλευθερίας· εἰ ὁ θεὸς προγινώσκει ἃ μέλλομεν πράττειν, ἆρα ἐλευθέρα ἐστὶν ἡ ἡμετέρα αἵρεσις; Ἀποκρίνονται μέν τινες ὅτι ἡ ἀνάγκη λέγεται πρὸς χρόνον, ἄλλοι δὲ φρουροῦσι τὸ ἐφ’ ἡμῖν ὡς ἀναγκαῖον εἶναι τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τῇ προγνώσει τοῦ θεοῦ. Καὶ τὰ Ἰουδαϊκὰ καὶ Ἰσλαμικὰ δόγματα ὁμοίως ἐξετάζεται, σκοποῦντα τὴν ἁρμονίαν τῆς θείας ἐντολῆς καὶ τῆς ἀνθρωπίνης εὐθυνῆς.

Οὐικικοινά

Ἴδε τὰς εἰκόνας καὶ τὰ ἄλλα καθόλου περὶ λογικῆς