Wp/grc/Περὶ τῆς Χυμικῆς Θεωρίας
Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.
Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.Ἡ λεγομένη χυμικὴ θεωρία, ἢ χυμισμὸς, ἦν ἀρχαία δόξα ἰατρική, καθ’ ἣν ἡ ὑγίεια τοῦ ἀνθρώπου ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς συμμετρίας καὶ τῆς ἰσοκράσεως τῶν ἐν τῷ σώματι χυμῶν· ἡ δὲ νόσος γίνεται ἐκ τῆς ἀνομολογίας καὶ ὑπερβολῆς τινὸς αὐτῶν. Ἡ διδασκαλία αὕτη ἐβασίλευσε ταῖς τέχναις ἰατρικαῖς ἀπὸ τῶν Ἑλλήνων χρόνων μέχρι τῶν νεωτέρων, πρὶν ἢ ὑπὸ τῶν νεωτέρων φυσιολόγων καὶ ἀνατόμων καταλυθῆναι.
Ἀρχὴ καὶ γένεσις τῆς δόξης
[edit | edit source]Ἡ τῶν χυμῶν θεωρία ἀπὸ παλαιοτέρων ἐθνῶν ἴσως ἐλήλυθεν, ὡς ἐξ Αἰγυπτίων ἢ Ἰνδῶν. Ἐν δὲ τῇ Ἑλλάδι Ἀλκμαίων ὁ Κροτωνιάτης πρῶτος ἔφη τὴν ὑγίειαν ἐκ τῆς ἰσονομίας τῶν ἐν τῷ σώματι δυνάμεων εἶναι. Ὕστερον ὁ Ἱπποκράτης ἐξήνεγκε σύστημα τελειότερον, ὃ περιέλαβεν τέτταρας χυμοὺς· αἷμα, φλέγμα, χολὴν ξανθὴν, καὶ μέλαιναν χολήν. Ὁ Γαληνὸς δὲ ὕστερον ἐσχημάτισεν εὐρυθμότερον τὴν διδασκαλίαν ταύτην, συνάπτων ἑκάστῳ χυμῷ ὄργανα, καιρούς, ἐπιτηδεύματα καὶ ἤθη.
Οἱ τέτταρες χυμοί
[edit | edit source]Ἐν τῇ χυμικῇ θεωρίᾳ ἡ ὑγίεια καλουμένη ἐστὶν εὐκρασία· νόσος δὲ δυσκρασία.
Οἱ τέτταρες χυμοί οὗτοι εἰσίν·
- τὸ αἷμα, θερμὸν καὶ ὑγρόν·
- ἡ ξανθὴ χολή, θερμὴ καὶ ξηρά·
- ἡ μέλαινα χολή, ψυχρὰ καὶ ξηρά·
- τὸ φλέγμα, ψυχρὸν καὶ ὑγρόν.
Ἐκάστῳ δὲ ἀνέθεσαν ἦθος· τὸ μὲν αἷμα ἔδιδεν εὐθυμίαν καὶ φιλοφροσύνην, ἡ δὲ χολὴ θυμώδη καὶ ταχὺν χαρακτῆρα, ἡ μέλαινα χολὴ βαθεῖαν διάνοιαν ἀλλὰ κατηφεῖ, τὸ δὲ φλέγμα ἀπραγμοσύνην καὶ ῥᾳθυμίαν. Κατὰ τὰς ἐποχὰς, τροφὰς, καὶ τοὺς τόπους οἱ χυμοὶ μεταβάλλουσιν, καὶ ἐκ τούτου ἄλλοι λαοί καὶ ἤθη διαφέρουσι.
Περὶ θεραπείας καὶ πράξεως
[edit | edit source]Οἱ ἰατροὶ ὑπὸ ταύτης τῆς θεωρίας ἐνομίζοντο θεραπεύειν διὰ τῆς ἐπαναγωγῆς εἰς τὴν ἰσοκρασίαν. Εἴ τινος χυμοῦ πλεονάζειν ἐφαίνετο, ἀφαιροῦσιν· εἴ τινος ἐλλεῖν, προστιθέασιν. Ἔργον τοῦ ἰατροῦ ἦν ἡ δίαιτα, ἡ τῶν τροφῶν ἐπιλογή, ἡ φλεβοτομία, τὰ καθαρτικὰ καὶ ἐμετικά, καὶ ἡ τῶν λουτρῶν καὶ ἱδρώτων ποτὲ χρῆσις. Ὁ Γαληνὸς μάλιστα ἐποίησε κανόνας περὶ τῆς χρήσεως τούτων καὶ παρέδωκε τὴν τέχνην ὡς μεθοδικὴν καὶ λογικήν.
Ἡ ἕνωσις πρὸς τὸ τοῦ Ἐμπεδοκλέους σύστημα
[edit | edit source]Ὁ Ἐμπεδοκλῆς ἐν τῇ φυσικῇ φιλοσοφίᾳ ὑπεστήσατο τέτταρα στοιχεῖα τῶν ὄντων· γῆν, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα· ἐξ ὧν, ὡς ἔφη, τὰ φύσει σώματα συνέστηκε. Ἐπειδὴ δὲ ἡ δόξα αὕτη πολὺν χρόνον ἐκρατήθη, οἱ ὕστεροι σοφοὶ συνῆψαν τὰ περὶ τῶν χυμῶν ἰδιώματα, ὡς Ἱπποκράτης καὶ Γαληνὸς διετύπωσαν, πρὸς τὰ τῶν ἐποχῶν καὶ τῶν στοιχείων, ὡς Ἐμπεδοκλῆς ὥρισεν.
Πίναξ τῶν τεσσάρων χυμῶν κατὰ στοιχεῖον καὶ ἦθος
[edit | edit source]| Χυμός | Ἐποχή | Ἡλικία | Στοιχεῖον | Μόριον | Φύσις καὶ ἦθος | |
| Αἷμα | Ἔαρ | Παιδικὴ ἡλικία | Ἀήρ | Ἡπαρ | Θερμὸν καὶ ὑγρόν | Εὔθυμον (Αἱματώδες) |
| Ξανθὴ χολή | Θέρος | Νεότης | Πῦρ | Χοληδόχος κύστις | Θερμὸν καὶ ξηρόν | Θυμώδες (Χολερικόν) |
| Μέλαινα χολή | Φθινόπωρον | Ἀνδρῶδης ἡλικία | Γῆ | Σπλήν | Ψυχρὸν καὶ ξηρόν | Μελαγχολικόν (Βαρὺ καὶ συλλογιστικόν) |
| Φλέγμα | Χειμών | Γῆρας | Ὕδωρ | Ἐγκέφαλος / Πνεύμων | Ψυχρὸν καὶ ὑγρόν | Φλεγματικόν (Ἡσύχιον καὶ ἀπραγμόν) |
Ἡ παρακμὴ τῆς θεωρίας
[edit | edit source]Ἀπὸ τοῦ ἑβδόμου καὶ δεκάτου αἰῶνος καὶ ἐξῆς, ἐπειδὴ ἡ ἀνατομὴ καὶ ἡ μικροβιολογία ἐπροχώρησεν, ἡ τῶν χυμῶν δόξα ἤρξατο λήγειν. Οἱ νεώτεροι φυσιολόγοι εὗρον ὅτι τὰ νοσήματα ἐκ μικροβίων καὶ σωμάτων ἀοράτων γίγνεται, οὐκ ἐκ χυμῶν ἀνομοίων. Ὅμως ἡ διδασκαλία ἔζησεν ἐπὶ δύο χιλιετηρίδας, καὶ πολλοὺς ἐδίδαξεν ὡς ἡ φύσις ἡ τοῦ ἀνθρώπου κατὰ συμμετρίαν ἐστὶν ἡ ὑγιεστάτη. Καὶ ἐν τῇ Ἀραβικῇ ἰατρικῇ Ἀβιτσέννας καὶ ἄλλοι σοφοὶ ἐδέξαντο τὴν Ἑλληνικὴν δόξαν, καὶ δι’ αὐτῆς ἡ Εὐρώπη μετὰ ταῦτα ἔμαθεν ἰατρικὴν. Ἐν ταῖς γραφαῖς, ταῖς τέχναις, καὶ ταῖς θεωρίαις περὶ ἠθῶν, τὸ ἴχνος τῶν τεσσάρων χυμῶν ἔτι φαίνεται.