Wp/grc/Μηχανὴ Ἀντικυθήρων

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

ἡ Μηχανὴ Ἀντικυθήρων (τὸ θραῦσμα Α — πρόσθεν καὶ ὄπισθεν)· φαίνεται δὲ ὁ μέγιστος τῶν τροχῶν, διάμετρον ἔχων περὶ τὰ γʹ καὶ δέκα ἐκατοστόμετρα.

Ἡ καλουμένη Μηχανὴ Ἀντικυθήρων ἐστίν, ὡς δοκεῖ, ἀρχαιότατον ὄργανον ἀναλογιστικὸν, ὃ οἱ Ἕλληνες τῆς Ὑστεροτέρας Ἑλληνιστικῆς περιόδου ἐμηχανήσαντο. ἐχρῆτο δὲ πρὸς τὴν πρόγνωσιν τῶν οὐρανίων φαινομένων, τοῦ τε ἡλίου καὶ τῆς σελήνης πορείας, καὶ τῶν ἐκλείψεων. εὑρεθὲν ἐν θαλασσίῳ ναυαγίῳ, κατὰ τὴν Ἀντικύθηραν, ἐξ ἡμιθραυσμάτων μόνον σῴζεται, ἀλλ’ ὅμως τὴν ἀκριβολογίαν καὶ πολυτέχνως ἔμφρονα μηχανὴν ἀποφαίνει, ἣν οἱ πολῖται τῆς Ἑλλάδος ποτὲ ἐτεχνήσαντο.

τὸ δὲ εὕρημα, ἐν ἔτει 1901 ἀνευρεθέν, πολὺν χρόνον ἠγνόηται· ὕστερον δὲ φάνη ὅτι ἐμπεποίκιλται γραναῖς καὶ τροχοῖς χαλκοῖς, ἐν κιβωτῷ ξυλίνῳ κεῖται, καὶ γράμματα μικρὰ περιέχει τὰ περὶ τῆς χρήσεως τοῦ ὀργάνου.

Ἀνεύρεσις καὶ ἀνασκαφή

οἱ σπογγειλεῖς ἄνδρες, περιπλέοντες τὴν Ἀντικύθηραν, τὸ ναυάγιον ἐξεῦρον· ἐν δὲ τοῖς ἀνακειμένοις κειμηλίοις ἦν ὄγκοι τις χαλκοῦ διεφθαρμένοι, οὓς οὐδεὶς τὸ πρῶτον ᾔδει τί ποτε σημαίνοιεν. μετ’ οὐ πολὺ δὲ ὁ Σταΐς ὁ ἀρχαιολόγος, γραναῖον ἐν τῷ χαλκῷ διαγνούς, τὸν χαρακτῆρα μηχανῆς ἀντελήφθη. ἤδη γὰρ εἰς πλείω τμήματα κατεκλάσθη, καὶ ἑξήκοντα καὶ πλείω ἡμιθραύσματα διεσώθη.

Κατασκευή καὶ μορφή

ἡ μὲν οὐσία τοῦ ὀργάνου χαλκῆ ἦν, ἐν δὲ κιβωτῷ ξυλίνῳ περιεβάλλετο. οἱ δὲ τροχοὶ οἱ ἐντὸς τριάκοντα σχεδόν εἰσίν, ἐνίοτε δὲ καὶ πλείονες ὑπὸ τῶν νεωτέρων τεχνολόγων προσαριθμοῦνται. οἱ μὲν τροχοὶ δήπου τὰ σημεῖα ἐκινοῦντο, ὥσπερ ἀστρολάβου τινὸς ἢ ὡρολογίου μηχανῆς· αἱ δὲ ἐπιγραφαὶ τὰς χρήσεις καὶ τοὺς κύκλους τῶν ἄστρων ἐξηγοῦντο.

Λειτουργία τῆς μηχανῆς

τῷ περιστροφίῳ (ὅπερ νῦν οὐ σῴζεται) κινούμενος ὁ χρὴστης ἡμερομηνίαν ἔταττε, καὶ τὰ ἄστρα καὶ τὴν σελήνην κατὰ τὸν ζωδιακὸν κύκλον ἑώρα. τὸ δὲ ἥμισυ σφαιρίον, μέλαν τε καὶ λευκόν, τὰ τῆς σελήνης πάθη καὶ τὰς φάσεις εἰκόνιζεν. ὁ δὲ σεληνιακὸς κύκλος δι’ ἐπιγονατίων γρανῶν (epicyclic gearing) ἐμιμεῖτο τὴν ἀνόμαλον ταύτης πορείαν, ὅπερ Ἱππαρχος πρῶτος διετύπωσεν.

Κύκλοι χρονολογικοὶ καὶ ἐκλείψεων

ἡ μὲν ὀπίσω πλευρὰ δύο σπειροειδεῖς πίνακας ἔφερεν· ὁ μὲν τοῦ Μετωνείου κύκλου, ἔνθα αἱ ἐννεακαιδεκαετεῖς περιόδοι καὶ αἱ τῶν πανελληνίων ἀγώνων τετραετηρίδες ἐσημαίνοντο· ὁ δὲ τοῦ Σάρου κύκλου, καθ’ ὃν οἱ ἥλιοι καὶ αἱ σεληνιακαὶ ἐκλεῖψεις ἐπιτελοῦνται. καὶ ταῦτα μὲν ἐκ τῆς βαβυλωνιακῆς σοφίας καὶ τῆς ἑλληνικῆς ἀστρονομίας ἀνεῖλκον τὴν ἀρχήν.

Σημασία τῆς μηχανῆς

ὁμοῖον τοιούτῳ τεχνήματι οὐδὲν ἄλλο τῶν ἀρχαίων σωζόμενον ἐστίν. ἐπιδείκνυσιν δὲ σαφῶς ὅτι οἱ τεχνῖται τῆς Ἑλληνιστικῆς ἡλικίας οὐ μόνον ἀστρονομίας ἠκριβωμένης εἴδησιν εἶχον, ἀλλὰ καὶ μηχανικῆς ὀξυνοίας οὐδεμιᾶς ἐλλείπουσαν. τοιαύτη δὲ μηχανὴ οὐκ ἂν ἔτι φανείη μετὰ πολλὰς γενεάς, πρὶν οἱ μεσαιωνικοὶ τεχνῖται τὰς ὡρολογικὰς μηχανὰς συντάξωσιν.

Ἔρευνα νεωτέρα καὶ ἀνασύνθεσις

ἐν τοῖς νεωτάτοις χρόνοις οἱ μελετηταὶ τῆς μηχανῆς, χρήσει τῶν δι’ ἀκτίνων τεχνῶν, τὰ ἔνδον μέρη διέγνωσαν, καὶ τὰς ἐπιγραφὰς ὅσον ἦν δυνατόν ἀνεγίγνωσκον. οὕτω προσετέθησαν τροχοὶ ἀπολωλότων εἰκότες, καὶ ἡ τοῦ συνόλου μορφὴ ἐναργέστερον ἐγένετο. οἱ δὲ λόγιοι ἔτι καὶ νῦν ἀγωνίζονται περὶ τῆς ἀκριβεστέρας συντάξεως καὶ τῆς τῶν κύκλων ἐξηγήσεως.

Κληρονομία

ἡ μὲν Μηχανὴ Ἀντικυθήρων ἀξιοθέατον ἔργον τῆς ἀνθρωπίνης τεχνικῆς παραμένει· προάγγελος γάρ ἐστι τῶν ὀψιγενῶν ἀστρονομικῶν ὀργάνων. ἐν τῷ Ἐθνικῷ Μουσείῳ τῷ Ἀθηναίων νῦν φυλάττεται, καὶ πολλοὺς ὁρᾷ σπουδαστὰς καὶ φιλοθεάμονας θαυμάζοντας τὴν σοφίαν τῶν παλαιῶν.