Wp/grc/Κατηγορίαι (Ἀριστοτέλης)
Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.
Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.| Κατηγορίαι | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||
|
Αἱ Κατηγορίαι βιβλίον ἐστὶ βραχὺ καὶ θεμελιῶδες ἐν τῷ καλουμένῳ Ὀργάνῳ, περιέχον πεντεκαίδεκα κεφάλαια. Ἐνταῦθα ὁ Ἀριστοτέλης ὁρίζει τὰ γένη τῶν ὄντων, ἃ δύνανται γίγνεσθαι ἢ ὑποκείμενα ἢ κατηγορούμενα ἐν τοῖς λόγοις. Ἡ δὲ διαίρεσις αὕτη ἔθηκεν τὴν βάσιν οὐ μόνον τῆς ἰδίας φιλοσοφίας αὐτοῦ, ἐν λογικῇ, ἐν τῇ φυσικῇ, καὶ ἐν τοῖς μετὰ τὰ φυσικά, ἀλλὰ καὶ πάσης τῆς ὕστερον φιλοσοφίας, τῆς Ἑλληνικῆς τε καὶ τῆς ἑσπερίας.
Αἱ δέκα κατηγορίαι
[edit | edit source]Ὁ φιλόσοφος διεῖλε τὰ ὄντα εἰς δέκα κατηγορίας: οὐσίαν, ποσόν, ποιόν, πρὸς τι, ποῦ, πότε, κεῖσθαι, ἔχειν, ποιεῖν, πάσχειν. Ἡ μὲν οὐσία πρώτη καὶ κυριωτάτη· αὐτὴ γὰρ χωρὶς ἄλλων ὑφεστῶσα τὰς ἄλλας κατηγορίας προσδέχεται, αἱ δὲ λοιπαὶ ἐπ’ ἐκείνης λέγονται καὶ ἄνευ ταύτης οὐκ ὑπάρχουσιν.
Λογικὴ καὶ κατηγορίαι
[edit | edit source]Αἱ Κατηγορίαι προτίθενται τὴν διάκρισιν ὑποκειμένου καὶ κατηγορουμένου. Ἡ οὐσία ἀρχὴ καὶ ὑπόστασις· αἱ δὲ ἄλλαι ἐννέα δηλοῦσιν οἷς τρόποις τὸ ὂν λέγεται κατὰ ποσόν, κατὰ ποιόν, κατὰ σχέσιν, κατὰ τόπον, κατὰ χρόνον, κατὰ κατάστασιν, κατ’ ἐνέργειαν, καὶ κατὰ πάθος. Ἡ δὲ διάκρισις αὕτη τὴν ὀρθότητα τῶν λόγων φυλάττει καὶ τὴν λογικὴν ἔρευναν ἀσφαλίζει.
Ἡ μεταφυσικὴ σημασία
[edit | edit source]Ὁ Ἀριστοτέλης οὐ μόνον τὴν τῶν ὀνομάτων τάξιν ἐζήτει, ἀλλὰ καὶ τὴν φύσιν τοῦ ὄντος ἐπεχείρει διαρθροῦν. Ἐν ἀληθείᾳ, αἱ κατηγορίαι λαμβάνονται ὡς καθόλου γένη τῶν ὄντων, καὶ εἰς κατάλογον ἀνάγονται, ὃς τὰς καθολικωτάτας μορφὰς τοῦ εἶναι περιλαμβάνει.
Ἔριδες καὶ ἑρμηνείαι
[edit | edit source]Καίπερ τὸ σύγγραμμα ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐτιμήθη, ζητεῖται πότερον τέλειός τε καὶ ἀναγκαῖος ἐστὶν ὁ κατάλογος. Ἔνιοι νομίζουσιν ὅτι μᾶλλον ἐκ τῆς γλώσσης ἢ ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων εἴληπται· τὸ δὲ τὰ τέτταρα πρῶτα γένη ἀκριβέστερον ἐξετάζεσθαι ἀπορίας παρέχει περὶ τῆς συντάξεως.
Ἡ δι’ αἰώνων κληρονομία
[edit | edit source]Αἱ Κατηγορίαι ἐγένοντο θεμέλιον τῆς λογικῆς καὶ θεολογίας τῶν μεσαίων χρόνων, καὶ ἀφορμὴν παρέσχον πολλοῖς φιλοσόφοις μέχρι τῶν νεωτέρων χρόνων. Ἡ δὲ τοῦ Ἀριστοτέλους διαίρεσις τῶν ὄντων ἔμεινεν ἐν μέσῳ τῆς φιλοσοφικῆς παραδόσεως, ὡς ὑπόδειγμα συντομοτάτης καὶ βαθυτάτης θεωρίας.