Wp/grc/Θεία Λειτουργία

 Τοῦτο τὸ λῆμμα ἐγράφη ἐν τῇ Κοινῇ διαλέκτῳ.

 Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.

Εἰκὼν Βασιλείου τοῦ Μεγάλου (ἀριστερᾷ) καὶ Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, οἳ φέρονται ὡς συγγραφεῖς τῶν δύο συνήθως χρωμένων Θείων Λειτουργιῶν τῆς Ἀνατολῆς· περὶ τὸ 1150 μ.Χ. (μωσαϊκὸν ἐν τῇ Παλατίνῃ Ἐκκλησίᾳ ἐν Παλέρμῳ).

Ἡ Θεία Λειτουργία καθέστηκεν ἡ κορωνὶς καὶ τὸ ἀκροθίνιον τῆς κατ’ Ἀνατολὰς Ἐκκλησίας λατρείας — τῆς τε Ὀρθοδόξου, τῶν Ἀνατολικῶν Καθολικῶν, καὶ τινων Λουθηρανῶν τῆς ἀνατολικῆς παραδόσεως ἐχομένων. Ἐν αὐτῇ γὰρ τελεσιουργεῖται τὸ τῆς Εὐχαριστίας φρικτὸν μυστήριον, καθ’ ὃ ὁ μὲν ἄρτος καὶ ὁ οἶνος εἰς αὐτὸ τὸ Σῶμα καὶ Αἷμα τοῦ Χριστοῦ μεταστοιχειοῦνται. Ἡ δ’ Ἐκκλησία ταύτην ἡγεῖται εἶναι τὴν ὑπερτάτην τῆς πρὸς τὸν Θεὸν κοινωνίας πρᾶξιν.

Κατὰ τὸ τῆς Ὀρθοδοξίας δόγμα, ἡ Λειτουργία οὐχ ὡς πρᾶξις ἰδιωτικὴ ἢ ἁπλῆ τελετὴ λογιστέα, ἀλλ’ ὡς σύναξις ἁγία, ἐν ᾗ τὸ τῆς Ἐκκλησίας πλήρωμα ὁμοθυμαδὸν τῷ Θεῷ προσέρχεται, τῆς ἐπουρανίου λατρείας μέτοχοι γενόμενοι. Συνήθως μὲν τελεῖται τῇ Κυριακῇ καὶ ταῖς μεγάλαις ἑορταῖς· ἐν μοναστηρίοις δὲ ἢ ναοῖς καθεδρικοῖς πυκνότερον.

Ἡ Τάξις τῆς Λειτουργίας

Ἡ Λειτουργία τῶν Κατηχουμένων

Προοιμιάζεται μὲν ἡ Λειτουργία διὰ τῆς λεγομένης τῶν Κατηχουμένων ἢ τοῦ Λόγου. Ἐνταῦθα ἀναγινώσκεται τὰ ἱερὰ ἀναγνώσματα — ὅ τε Ἀπόστολος καὶ τὸ Εὐαγγέλιον — καὶ μελῳδοῦνται οἱ ψαλμοὶ μετ’ ἀντιφώνων. Τὸ μέρος τοῦτο πᾶσιν ἀνεῴγει, καὶ τοῖς κατηχουμένοις, οἷά τις προπαρασκευὴ εἰς τὴν πίστιν.

Ἡ Λειτουργία τῶν Πιστῶν

Μετὰ δὲ τὴν τῶν Γραφῶν ἀνάγνωσιν ἕπεται ἡ τῶν Πιστῶν Λειτουργία, ἐν ᾗ τὰ Τίμια Δῶρα προσαγόμενα καὶ διὰ τῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐπικλήσεως ἁγιαζόμενα, εἰς μυστικὴν κοινωνίαν μεταποιοῦνται. Ἐν ταύτῃ τῇ ἱερουργίᾳ ἡ Ἐκκλησία τῷ Χριστῷ, τῷ θυσιασθέντι καὶ ἀναστάντι, ἑνοῦται, οἱ δὲ πιστοὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον μεταλαμβάνουσιν.

Οἱ Τύποι τῆς Λειτουργίας

Ἐν τῇ Βυζαντινῇ παραδόσει δύο κυριώτατοι τύποι παραδίδονται· ἡ μὲν τοῦ Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, ἡ συνήθης δι’ ὅλου τοῦ ἐνιαυτοῦ, ἡ δὲ τοῦ Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, ἡ τελουμένη ἐπ’ ἐπισημοτέραις ἡμέραις. Καίπερ φερώνυμοι τυγχάνουσαι τῶν ἁγίων τούτων Πατέρων, αἱ νῦν κρατοῦσαι μορφαὶ διὰ τῶν αἰώνων ἐξελίχθησαν.

Ὑπάρχει δὲ καὶ ἡ Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων Δώρων, ἡ ἐν ταῖς τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς ἡμέραις τελουμένη, ἐν ᾗ τὰ ἅγια Δῶρα, προηγιασμένα ὄντα, φυλάσσονται καὶ μεταδίδονται ἄνευ τῆς ἀναμνήσεως τῆς θυσίας. Ὅ τε τύπος καὶ ἡ θεολογία παραμένουσιν ἓν καὶ τὸ αὐτό, τὴν τῆς πίστεως ἑνότητα τρανοῦντες.

Ἡ Σημασία τῆς Λειτουργίας

Ἡ Θεία Λειτουργία νενόμισται ἡ ἑστία καὶ τὸ κεφάλαιον τῆς Ἐκκλησίας ζωῆς. Οὐκ ἰδίᾳ τελεῖται, ἀλλ’ ὑπὸ παντὸς τοῦ σώματος τῶν πιστῶν — ἱερέως τε καὶ λαοῦ — ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναγομένων. Ἐν αὐτῇ ἡ Ἐκκλησία εὐχαριστεῖ, ἀναμιμνῄσκεται τοῦ Σταυροῦ καὶ τῆς Ἀναστάσεως, καὶ προγεύεται τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας ἐν τῷ νῦν αἰῶνι.

Ἐν μὲν τοῖς ἀρχαίοις χρόνοις οἱ κατηχούμενοι πρὸ τῆς Εὐχαριστίας ἐξήρχοντο· μόνον δὲ οἱ μεμυημένοι εἰς τὴν κοινωνίαν παρέμενον. Καὶ νῦν ἡ διάκρισις αὕτη πολλαχοῦ τηρεῖται, σεβασμοῦ ἕνεκα πρὸς τὸ μυστήριον.

Μουσικὴ καὶ Τελετουργία

Ἐν τῇ Ἀνατολῇ σύμπασα σχεδὸν ἡ ἀκολουθία μελῳδεῖται· ὀργάνων μὲν μουσικῶν ἡ χρῆσις ἀπαγορεύεται, μόναι δὲ αἱ ἀνθρώπιναι φωναὶ ψάλλουσι κατὰ τοὺς Βυζαντινοὺς ἤχους. Οἱ ὕμνοι, αἱ δεήσεις, καὶ αἱ τοῦ λαοῦ ἀνταποκρίσεις συγκροτοῦσι τὸ τῆς κοινῆς προσευχῆς ἔργον.

Σύμβολα δὲ καὶ σχήματα μεγίστην ἔχουσιν ῥοπήν· τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον, αἱ προσκυνήσεις, ἡ θυμίασις, καὶ ἡ τῶν εἰκόνων χρῆσις. Προσέτι καὶ τὸ ζέον — τὸ θερμὸν ὕδωρ τῷ ποτηρίῳ προστεθέν — τύπος ἐστὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ζωοποιοῦ.