Wp/grc/Διαλεκτική

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ἡ διαλεκτική ἐστίν, ὡς λέγεται, μέθοδος τοῦ λογίζεσθαι καὶ ζητεῖν δι᾽ ἐναντίων λόγων καὶ τῆς εἰς ἕν τι σύμφωνον ἀναγωγῆς αὐτῶν. ἐν τῇ ἀρχαίᾳ Ἑλληνικῇ φιλοσοφίᾳ πρῶτον ἐτέθη ὡς διάλογος ἔννομος ἐν οἷς οἱ διαλεγόμενοι διάφορα ἔχοντες δόγματα μὴ νίκην ζητοῦσιν ἀλλὰ τὴν ἀλήθειαν. οὐχ ὁμοία μὲν τῇ ἐριστικῇ ἢ τῇ ψιλῇ ῥητορείᾳ, ἥτις πάθος καὶ πειθὼ πολὺ προτιμᾷ, ἡ δὲ διαλεκτικὴ σκοπεῖ τὰ ὑποκείμενα δόγματα, τὰς ἐν αὐτοῖς ἀντιφάσεις ἐλέγχουσα καὶ ἐπὶ ἀκριβεστέραν τοῦ πράγματος ἔννοιαν ἄγουσα.

Κατὰ χρόνους δὲ ὕστερον ἀπὸ γυμνῆς ἁπλῶς τοῦ διαλέγεσθαι τέχνης εἰς γενικώτερον τρόπον ἐθεωρήθη, καθ᾽ ὃν ἡ διάνοια καὶ ἡ ἱστορία καὶ ἡ φύσις καὶ ἡ κοινωνία κινοῦνται. ἐν τῇ τοῦ Ἑγγέλου φιλοσοφίᾳ ἡ διαλεκτικὴ δηλοῖ κίνησίν τινα, καθ᾽ ἣν τὰ σχήματα τῆς συνειδήσεως καὶ αἱ πολιτικαὶ τάξεις δι᾽ αὐτῶν τῶν ἐνδογενῶν ἐναντιώσεων ἀναπτύσσονται. Μαρξῖος δὲ μετὰ τῶν ἑπομένων ἐκείνῳ τὴν Ἑγγελείαν διαλεκτικὴν εἰς ὕλην καὶ πράγματα μετέθεσαν, ὥστε φιλοσοφίαν ἱστορικὴν ὑλικῆς μεταβολῆς ποιήσασθαι. καὶ τὸ δόγμα τοῦτο πολλὰς ἔλαβεν ἐπιτιμήσεις, καὶ ἐν τῷ εἰκοστῷ αἰῶνι ἔνιοι λογικοὶ ἐπειράθησαν τὴν διαλεκτικὴν εἰς συστήματα λογικῆς τυπώσασθαι.

Ἡ διαλεκτικὴ ἐν τῇ κλασικῇ φιλοσοφίᾳ

ἐν τῇ κλασικῇ Ἑλληνικῇ φιλοσοφίᾳ ἡ διαλεκτικὴ προσηγόρευται μέθοδος λογισμοῦ ἐκ τοῦ ἀντιλέγειν καὶ ἀντιλέγεσθαι. τίθεται μὲν λόγος τις ἢ θέσις, ἀντιτίθεται δὲ ἕτερος λόγος ἢ ἀντίθεσις, καὶ ἐρωτήσεσι καὶ ἐλέγχοις δοκιμάζεται. τὸ τέλος τοῦ πράγματος ἢ ἡ τῆς ἀρχικῆς δόξης ἀπόρριψις γίνεται, ἢ μεταβολὴ καὶ πλατύτερον τι δόγμα, ἢ σαφεστέρα γνῶσις τοῦ ζητουμένου. Σωκράτης δὲ τούτου μάλιστα παράδειγμά ἐστιν, ὃς ἐρωτήσεσιν ἀδιαλείπτοις εἴωθε τὰς ἀντιλήψεις ἐλέγχειν καὶ τὰς ἐν αὐταῖς ἀσυμφωνίας ἐπιδεικνύναι, ἢ ἐπ᾽ ἀσφαλεστέρας ἐπιστήμας ἄγων ἢ ἐπὶ τὴν τοῦ οὐκ εἰδέναι ὁμολογίαν.

Πλατωνικὴ παράδοσις

ἐν τῇ πλατωνικῇ φιλοσοφίᾳ ἡ διαλεκτικὴ πλείω λαμβάνει μέρη τῆς μετὰ φυσικὴς καὶ τῆς γνωσιολογίας. πρὸς Πλάτωνι γάρ ἐστιν ὁδὸς, καθ᾽ ἣν ἡ ψυχὴ ἀναβαίνει ἐκ τοῦ μεταβλητοῦ καὶ αἰσθητοῦ εἰς τὸν κόσμον τῶν νοητῶν εἰδῶν. ἐν τῷ συστηματικῶς ἐξετάζειν καὶ ἀποδοκιμάζειν τὰς ὑποθέσεις τὰς ἀνεπιτηδείους, ὁ νοῦς ἔρχεται ἀπὸ μιᾶς ἰδέας ἐπ᾽ ἑτέραν, τὰ πολλὰ εἰς ἕν τι συνάγων, ἕως ἂν ἐπὶ τὴν ἀνωτάτην ἀρχὴν ἀφίκηται, ἣν καλοῦσιν ἰδέαν τοῦ ἀγαθοῦ. οὕτω τὸ διαλέγεσθαι οὐ μόνον τέχνη ἐστὶ λογικὴ, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ ὁδὸς τῆς φιλοσοφίας, ἣ τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ τὴν τῶν ὄντων ἀρχὴν ἀνάγει.

Ἀριστοτέλης

Ἀριστοτέλης δὲ τὴν διαλεκτικὴν ἄλλῳ τρόπῳ νοεῖ, σωφρονέστερον καὶ μᾶλλον μεθοδικῶς. ἐν τοῖς Ὀργανοῖς, μάλιστα δὲ ἐν τοῖς *Τοπικοῖς*, ὁρίζει τὴν διαλεκτικὴν ὡς συλλογισμόν τινα ἐξ ἐνδόξων, οὐκ ἐξ ἀρχῶν αὐτονόητων. τοῖς γὰρ ἐκ τῶν κοινῶς δοκουμένων λόγοις χρῆται ἡ ἔντεχνος πρᾶξις, ἐρωτήσεσι καὶ ἀποκρίσεσιν ἐπὶ τὰς δόξας βαδίζουσα, ἵνα ἢ δοκιμάσῃ αὐτάς, ἢ τὰ ἀδύνατα ἐνδείξῃ, ἢ τοὺς ὅρους σαφεστέρους ποιήσῃ. ἄλλο δ᾽ αὐτῷ ἐστὶν ἀπόδειξις, ἥτις ἐκ ἀληθῶν καὶ πρώτων ἀρχῶν ἀναγκαῖα πορίζει συμπεράσματα· διὸ τὴν μὲν διαλεκτικὴν ἡγεῖται χρήσιμον ἐν ταῖς ζητήσεσι καὶ παιδείᾳ, δευτέραν μέντοι ταῖς ἀποδείξεσιν.

Ἡ διαλεκτικὴ ἐν μεσαιωνῷ

ἐν τῇ μεσαιωνικῇ Εὐρώπῃ ἡ διαλεκτικὴ ἐγένετο μέρος τῆς σχολαστικῆς παιδείας καὶ ἐτάχθη ὑπὸ τὴν λογικὴν ἐν τῇ λεγομένῃ τριβίῳ σὺν γραμματικῇ καὶ ῥητορείᾳ. ἐν ταῖς ἀναδιδοῖσαις τότε σχολαῖς καὶ τοῖς πρώτοις πανεπιστημίοις ἐδιδάσκετο ὡς ἔντασις ἡγεμονικὴ τοῦ διανοεῖσθαι καὶ τῆς θεολογικῆς ἐξετάσεως. ἐξ Ἀριστοτέλους δὲ καὶ τῶν ὑστέρων ἀρχαίων, οἷον Βοηθίου, οἱ σχολαστικοὶ παρέλαβον καὶ ἔτι κατεκόσμησαν τὴν διαλεκτικὴν ἐν ταῖς ἀγωναῖς καὶ ζητήσεσιν.

ἴδιον ἔργον τῆς σχολαστικῆς ἦν ἡ λεγομένη *quaestio disputata*, ἡ ἐριστικὴ μὲν τῷ σχήματι διαλεκτικὴ δὲ τῷ τέλει. τίθεται γὰρ ζήτημα, εἶτα πρότερον δόγμα ἀποφαίνεται καὶ λόγοις στηρίζεται, ἐφεξῆς δὲ ἀντικρούσεις καὶ ἔνστασις ἐκ τῶν αὐθεντικῶν συγγραφῶν ἀναφέρεται. μεθ᾽ ὧν ὁ διδάσκαλος τὴν λύσιν ἀποφαίνεται, τὰ ἐπιχειρήματα ζυγίζων καὶ τὰς διακρίσεις διασαφῶν, τέλος δὲ πρὸς ἕκαστον τῶν ἀντιλεγόντων ἀποκρίνεται. οὕτως ἡ διαλεκτικὴ εἰς τάξιν ἄκρως ἐτετάγη καὶ ἐντεταγμένον τρόπον τῆς φιλοσοφίας καὶ θεολογίας ἐγένετο.

Νεωτέρα φιλοσοφία

ἐν τῇ νεωτέρᾳ Γερμανικῇ φιλοσοφίᾳ ἡ διαλεκτικὴ πάλιν ἑρμηνεύεται κατὰ τρόπον καινόν, μάλιστα δὲ παρὰ Γεωργίῳ Οὐιλελμῷ Φρειδερίκῳ Ἑγγέλῳ, ὃς αὐτὴν ἐποίησεν ἀρχὴν τῶν ὄντων καθόλου. πρὸς Ἑγγέλῳ γὰρ αἱ ἀντιφάσεις οὐκ εἰσὶ ψιλαὶ λογικαὶ ἁμαρτίαι, ἀλλ᾽ ὥσπερ κινητήριοι ἀρχαὶ τῆς ἀναπτύξεως· πᾶν γὰρ σχήμα νοήσεως ἢ κοινωνικὴ τάξις ἔχει ἐν ἑαυτῇ τάσεις καὶ ἐναντιώματα, ἃ ἀναγκάζει αὐτὴν εἰς ἐμπεριεκτικώτερον καὶ ἐμμελέστερον εἶδος μεταβαίνειν. καίτοι πολλοὶ τὸ σχῆμα ἐκείνου “θέσις – ἀντίθεσις – σύνθεσις” διανέμουσιν, αὐτὸς ὁ Ἑγγέλος οὐ τοῦτο τακτικῶς ἐχρῆτο, ἀλλὰ μᾶλλον ἐλάλει περὶ τοῦ ἀφαιρέσεως, τοῦ ἀρνητικοῦ ἢ μεσιτεύοντος, καὶ τοῦ ἐμμέλους καὶ συγκεκριμένου. τὴν δὲ διαλεκτικὴν κίνησιν ὑποτίθησι κοινὴν καὶ ταῖς φιλοσοφικαῖς ἔννοιαις καὶ τῇ παγκοσμίᾳ ἱστορίᾳ, ἥτις ἐξ ἀλλοτριώσεως εἰς ἐλευθερίαν λογικὴν ἐν τῷ νεωτέρῳ συντάγματι κράτους ἀναβαίνει.

Ὁ Μαρξισμὸς καὶ ὁ διαλεκτικὸς ὑλισμός

Καρλὸς Μαρξῖος καὶ Φρειδερίκος Ἔγγελος τὸ Ἑγγελεῖον σχήμα τῆς διαλεκτικῆς προσέλαβον, ἀλλ᾽ εἰς ὕλην καὶ ἐμπειρίαν κατήγαγον. πρὸς αὐτοῖς γὰρ οὐκ ἔστιν ἡ τῶν ἰδεῶν κίνησις πρώτη, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ τῶν πραγμάτων κατάστασις, μάλιστα δὲ αἱ οἰκονομικαὶ σχέσεις. ἡ Μαρξιστικὴ διαλεκτικὴ σπουδάζει τὴν ἀλλήλων συμπλοκὴν τῶν κοινωνικῶν δυνάμεων καὶ θεσμῶν, καὶ τὰς ἐν αὐτοῖς ἐναντιώσεις—καθάπερ τὸν ἀγῶνα τῶν τάξεων, τῶν πλουτούντων καὶ τῶν ἐργαζομένων—κινοῦσας τὴν ἱστορίαν. ἐν τῇ καπιταλιστικῇ πολιτείᾳ, οἷον λέγουσιν, ἔνεστί τινες τοιαῦται ἐντάσεις, αἵτινες ἅμα μὲν συνέχουσι τὸ σύστημα, ἅμα δὲ τὴν μέλλουσαν αὐτοῦ μεταβολὴν ἐτοιμάζουσιν.

Ἔγγελος δὲ καὶ οἱ ὕστεροι τῷ Μαρξίῳ προσήψαντο τὴν διαλεκτικὴν καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ κοινωνίᾳ, καὶ νόμους τινὰς διαλεκτικοὺς ὠνόμασαν, οἷον τὴν μεταβολὴν τοῦ ποσὸν εἰς ποιόν καὶ τὴν ἑνότητα καὶ μάχην τῶν ἐναντίων. ἐν τῷ εἰκοστῷ αἰῶνι ταῦτα τὰ δόγματα εἰς θεωρίας ἡνωμένα ἐτέθη, ἃς καλοῦσι διαλεκτικὸν καὶ ἱστορικὸν ὑλισμόν, μάλιστα ἐν τῇ Μαρξιστικῇ–Λενινιστικῇ φιλοσοφίᾳ. ἐνταῦθα ἡ διαλεκτικὴ φαίνεται καὶ ὡς καθόλου θεωρία τῆς ἀναπτύξεως καὶ ὡς κριτικὴ μέθοδος, καθ᾽ ἣν πᾶσα κοινωνία ἱστορικῶς γεγονυῖα θνητὴ καὶ ὑπὸ ἀναίρεσιν καὶ ὑπέρβασιν ταγμένη νοεῖται.

Ἐπιτιμήσεις καὶ τυποποίησις

αἱ διαλεκτικαὶ μέθοδοι καὶ αἱ περὶ αὐτὰς φιλοσοφίαι πολλὰς ὑπέμειναν ἐπιτιμήσεις. τινὲς φιλόσοφοι, οἷον Κάρλος Πόππερ καὶ Μάριος Βοῦγγης, ἐνίοις ἐπιτιμῶσι ταῖς διαλεκτικαῖς θέσεσιν, μάλιστα δὲ ταῖς Μαρξιστικαῖς, ὡς συγχέουσαι τὰ ὅρια ἐπιστήμης καὶ μεταφυσικῆς, καὶ ὡς χρησάμεναι λόγοις ἀσαφέσι περὶ “ἀντιφάσεων” μᾶλλον ἢ ὑποθέσεσιν ἐλέγξιμοις καὶ σαφῶς ὡρισμέναις. τοιαύτης γὰρ γνώμης ὄντων ἡ διαλεκτικὴ δοκεῖ ὑπέρβολόν τι ἔχειν εὐλυγισίας καὶ μηκέτι ἀρκεῖν ταῖς ἀκριβείας ἀπαιτήσεσι τῆς ἐπιστήμης.

ὅμως δέ, τινὲς ἐπειράθησαν τὴν διαλεκτικὴν συνάψαι τῇ νεωτέρᾳ λογικῇ. λογικοὶ γὰρ τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνος καὶ φιλόσοφοι τῆς λογικῆς ἐζήτουν ὁδούς, ᾗ ἄν τινα στοιχεῖα τῆς διαλεκτικῆς εἰς τύπους ἐμβάλλοιεν, οἷον διὰ λογικῶν διαλόγου, δι᾽ ἀποδεικτικῆς ἁπλουμένης ἢ δι᾽ ἀριθμητικῶν μοντέλων, ἃ τὴν ἐν λόγοις πρὸς ἀντιλόγους κίνησιν παριστᾶσιν. οἱ τοιοῦτοι τρόποι τὴν διαλεκτικὴν ὡς ἔντασιν ἐντεταγμένην καὶ νομότυπον διαλέξεως νοοῦσιν, οὐχ ἁπλῶς τέχνην ἄτυπον, καὶ ζητοῦσι συμφιλιῶσαι τὴν ἐν λόγοις γιγνομένην σύγκρουσιν καὶ μεταβολὴν μετὰ τῆς σαφηνείας καὶ ἀκριβείας, ἃς ἡ νεωτέρα λογικὴ ἀξιοῖ.