Wp/grc/Βυζαντινὴ Τέχνη

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

 Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.

Ἕν τῶν σωζομένων ἐνδοξοτάτων Βυζαντινῶν ψηφιδωτῶν τῆς Ἁγίας Σοφίας ἐν Κωνσταντινουπόλει—ἡ εἰκὼν τοῦ Χριστοῦ Παντοκράτορος ἐπὶ τῶν τοίχων τῆς ἀνωτέρας νοτίου στοᾶς, ὁ Χριστὸς περιβαλλόμενος ὑπὸ τῆς Θεοτόκου καὶ Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ· περὶ τὸ 1261· διαστάσεις 4,08 × 4,2 μ.

Βυζαντινὴ τέχνη λέγεται ἡ τῶν ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμαϊκῇ βασιλείᾳ τε καὶ ἐν ταῖς ὑπ’ αὐτὴν ἐπιρροαῖς χώραις γενομένη ὁπτικὴ καὶ χειροτεχνικὴ δημιουργία. Ἀρξαμένη ἐκ τῆς ὑστέρας ἀρχαιότητος καὶ τῆς χριστιανικῆς μεταμορφώσεως τοῦ Ἑλληνορωμαϊκοῦ κόσμου, διέμεινεν ἕως τῆς ἁλώσεως τῆς βασιλευούσης ἐν 1453, μετὰ δὲ ταῦτα ἐπιβιοῦσα ἐν μορφαῖς “μεταβυζαντιναῖς” κατὰ τὰς ὀρθοδόξους χώρας καὶ τινὰς τῶν γειτόνων.

Ἡ τέχνη αὕτη ἐρείδεται μὲν ἐπὶ τῇ κλασικῇ καὶ Ῥωμαϊκῇ παραδόσει, τὴν δὲ ὄψιν καὶ τὸ ἦθος αὐτῆς ὑπὸ τῆς χριστιανικῆς λατρείας καὶ τῆς βασιλικῆς ἰδεολογίας ἐκατηύθυνεν. Οὐχ ὡς ψιλὴ μίμησις τῆς φύσεως ἐζητεῖτο, ἀλλ’ ὡς σημειωτικὸς καὶ πνευματικὸς λόγος, δι’ οὗ τὰ ἱερὰ πρόσωπα καὶ τὰ σωτήρια πάθη ἐγίνετο νοητὰ καὶ παρόντα τοῖς θεωροῦσιν.

Χαρακτὴρ καὶ κυριώτατα εἴδη

Τὰ πλεῖστα τῶν σωζομένων ἔργων ἐγένετο εἰς ναοὺς καὶ εἰς τὴν αὐλὴν τῆς βασιλείας· διὸ τὰ θρησκευτικὰ διηγήματα καὶ αἱ τῶν βασιλέων τελεταὶ κρατοῦσιν ἐν τῇ ὑλικῇ μαρτυρίᾳ. Ἡ ἀρχιτεκτονικὴ τῶν ναῶν, τὰ ψηφιδωτά, αἱ τοιχογραφίαι, καὶ τὰ ἱερὰ σκεύη συνῆπτον εἰς ἓν ἁρμόνιον ὅλον, ἵνα ὁ χῶρος τῆς λατρείας εἰκόνα τοῦ οὐρανίου κόσμου ἀποδείξῃ· διὰ τοῦ ἐκλάμποντος χρυσοῦ βάθους καὶ τῶν σεμνῶν μορφῶν ἐδήλου τὴν ὑπερκόσμιον δόξαν. Πρὸς τούτοις αἱ φορηταὶ εἰκόνες καὶ τὰ ἐν χειρογράφοις ἐικονογραφημένα βιβλία ἐγένοντο κέντρα τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς διδασκαλίας, ὑπὸ κανόσιν εἰκονοπλαστικοῖς ῥυθμιζόμενα. Τὰ δὲ λεγόμενα μικρὰ καὶ πολυτελῆ ἔργα—ἐλεφάντινα, χρυσὸς καὶ ἄργυρος, ἐμαγιεῖα, ὑάλου καὶ μεταξωτῶν ὑφάνσεων—διεφέροντο εἰς δωρεὰς, λειψανοθήκας, καὶ σημεῖα τιμῆς.

Πρώιμος χρόνος καὶ ἡ Ἰουστινιάνειος ἀκμή

Μετὰ τὴν ἐν τῷ 4ῳ αἰῶνι νομιμοποίησιν τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ τὴν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔγερσιν ὡς βασιλικῆς μητροπόλεως, ἡ πρώτη βυζαντινὴ τέχνη ἐπλάττετο ἐκ τῆς ὑστερορωμαϊκῆς ῥίζης. Ναοὶ μεγαλοπρεπεῖς, χειρόγραφα διηγηματικά, καὶ τιμώμενα σκεύη ὡς διπτυχία ὑπατικὰ καὶ ἀργυρᾶ ἔπιπλα, συνεκεράννυντο τὴν κλασικὴν μορφὴν πρὸς τὰ ἤδη ἀναδυόμενα χριστιανικὰ σύμβολα. Ἐπὶ δὲ Ἰουστινιανοῦ τοῦ Α´ ἐν τῷ 6ῳ αἰῶνι, οἰκοδομίαι τε μεγάλαι καὶ διακόσμησις ψηφιδωτῶν ἐν τε τῇ Ἁγίᾳ Σοφίᾳ καὶ ἐν ναοῖς τῆς οἰκουμένης ἐγένοντο ὑπόδειγμα ἰσχύος καὶ θεολογίας, τὴν βασιλικὴν λαμπρότητα καὶ τὸ τῆς πίστεως κήρυγμα ἐν ἑνὶ ἤθει συνάπτουσαι.

Ἡ τοῦ 7ου αἰῶνος μεταβολὴ καὶ ἡ Εἰκονομαχία

Τῶν πραγμάτων στενουμένων ἐν τῷ 7ῳ αἰῶνι διὰ πολέμων καὶ ἀπωλειῶν χωρῶν, ἡ καλλιτεχνία ἐκινήθη μᾶλλον εἰς ἐπαρχιακὰ κέντρα, καὶ ἔλαβεν ἐνίοις τόποις σχήματα ἐναργεστέρας ἀφαιρέσεως, ἐν ἄλλοις δὲ ἔτι κλασικωτέρους τρόπους. Ἅμα δὲ ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἐνισχύθη, ὥστε τινὰς ἐξ αὐτῶν θαυματουργοὺς καὶ ὡς παρόντας τοὺς ἁγίους δηλοῦντας νομίζεσθαι· ἐξ οὗ ἡ περὶ τῆς εἰκονίσεως ἔρις ἐξήφθη. Ταῦτα εἰς τὴν Εἰκονομαχίαν ἤγαγεν (8ος αἰών—ἀρχαὶ 9ου), καθ’ ἣν οἱ βασιλεῖς πολλάκις ἀπεῖπον τὰς μορφὰς τῶν εἰκόνων καὶ ἀνῄρουν αὐτάς. Ὅμως οὔτε ἡ κοσμικὴ τέχνη ἐξέλιπεν οὔτε ἡ τῶν ναῶν ἄμορφος διακόσμησις, καὶ χειρόγραφα καὶ οἰκοδομήματα ἔτι ἐμαρτύρουν τὴν τέχνην ἀκμαζοῦσαν.

Μέση περίοδος: Μακεδονικὴ καὶ Κομνηνὴ ἀνακαίνισις

Μετὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν εἰκόνων ἐν 843, ἡ μέση βυζαντινὴ ἐποχὴ ἐγένετο καιρὸς νέας ὄρμης καὶ κανόνων. Ὁ τύπος τοῦ σταυροειδοῦς ἐν τετραγώνῳ ναοῦ ἐκαθιδρύθη, καὶ ἡ ἐντὸς ἐικονογραφία κατὰ τάξιν ἱεραρχικὴν ἐκοσμεῖτο. Τῇ Μακεδονικῇ δυναστείᾳ ἀνεφάνη τάσις πρὸς ἀναβίωσιν τῶν κλασικῶν τρόπων, ἐν ψηφιδωτοῖς καὶ χειρογράφοις λεπτότητι διαπρεπούσιν, καὶ ἐν ἐλεφαντουργίᾳ πάλιν ἀνθησάσῃ· βιβλικὰ δὲ θέματα, καὶ ἐνίοτε μυθικὰ, εἰς Ἑλληνίζον ἦθος ἐνεδύοντο. Ἐπὶ Κομνηνῶν ἐν τῷ 12ῳ αἰῶνι τὸ εἰκονογραφικὸν ἦθος ἠρέμα μὲν ἠνθρωπίσθη, πλείονα δὲ πάθος καὶ ἐσωτερικὴν κίνησιν ἐνεδείξατο· αἱ τοιχογραφίαι καὶ αἱ φορηταὶ εἰκόνες ἐπληθύνθησαν, καὶ ὁ βυζαντινὸς τρόπος διὰ πρεσβειῶν, ἐμπορίου, καὶ τεχνιτῶν ἐξέτεινε τὴν ἀκτῖνα αὐτοῦ πέρα τῶν ὁρίων τῆς βασιλείας.

Ὑστεροβυζαντινὴ (Παλαιολόγειος) τέχνη

Ἡ ἅλωσις τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὑπὸ τῶν Λατίνων ἐν 1204 ἐσκόρπισε τὴν πολιτείαν, ἀλλ’ ἡ ἐν Νικαίᾳ αὐλὴ διέσωσε τὴν παιδείαν καὶ τὴν τέχνην. Μετὰ τὴν ἀνάκτησιν τῆς πόλεως ἐν 1261 ἡ Παλαιολόγειος περίοδος ἔλαβεν ὡς ὕστατον ἄνθος τῆς βυζαντινῆς δημιουργίας. Ἐνταῦθα ἡ τεχνικὴ ἀκρίβεια συνέζευκται πρὸς καινοτέρας ἔξεις διηγήσεως καὶ περιβάλλοντος· ψηφιδωτὰ μὲν ἔτι ἐτιμῶντο, ἀλλ’ αἱ πλατεῖαι τοιχογραφικαὶ συνθέσεις μᾶλλον ἐκυρίευσαν, καὶ ἐν ταῖς εἰκόσιν ἐπεχειρεῖτο βάθος χώρου καὶ ἀτμόσφαιρα, ἄνευ ἀποβολῆς τῶν ἐκκλησιαστικῶν κανόνων.

Κληρονομία καὶ ἐπίδρασις

Ἡ βυζαντινὴ τέχνη οὐκ ἐτελεύτησε μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς βασιλείας, ἀλλ’ ἐν ταῖς ὀρθοδόξοις κοινωνίαις τῶν Βαλκανίων, τῆς Ῥωσίας, καὶ τῆς ἀνατολικῆς Μεσογείου διέμεινεν, ἄλλοτε μὲν ἀκριβῶς τὸν παλαιὸν τύπον τηροῦσα, ἄλλοτε δὲ τοπικαῖς ἰδιότησιν ἐμπλουτιζομένη. Ἐν μέρεσι δὲ τῆς Δύσεως, οἷον ἐν Βενετίᾳ καὶ τῇ Νορμαννικῇ Σικελίᾳ, διὰ ἐπαφῶν καὶ εἰσαγωγῶν πολυτελῶν ἔργων ὁ βυζαντινὸς τρόπος εἰς τὴν μεσαιωνικὴν καὶ πρώϊμον ἀναγεννησιακὴν τέχνην συνέβαλεν. Αἱ Ῥωσικαὶ καὶ ἄλλαι σχολαὶ εἰκονογραφίας ἀπὸ βυζαντινῶν ὑποδειγμάτων ἐξήρξαντο, καὶ κἂν ἰδίους χαρακτῆρας ὕστερον ἀνεδέξαντο, τὸν κανόνα τῆς μορφῆς καὶ τῶν θεμάτων ἐκ τῆς παλαιᾶς παραδόσεως διεφύλαξαν.