Wp/gcr/Loséyan Atlantik

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | gcrWp > gcr > Loséyan Atlantik
Jump to navigation Jump to search
Kart di loséyan Atlantik-a

Loséyan Atlantik (oben Latlantik) sa roun dé senk gran loséyan di Latè-a. Latlantik-a ka fè parti di loséyan Mondjal é li ka konpòrté Dé loséyan : Latlantik nò-a ké Latlantik sid-a. So sipèrfisi di 106 000 000 km2 ka fè di li dézyenm pas sirfas-a dèyè loséyan Pasifik-a. Li sa fòrmen pa élwagnman-an di plak tègtonnik i té gen anviron 180 milyon di lannen. Pannan di nonbré syèk, a té pronmyé létap dé lèsplorasyon éropéyen. Jòdla, li ka doumòré roun vwè di kouminikasyon enpòrtan pou péyi-ya ki ka bòdé li é li ka tchipé roun ròl jéyopolitik enpòrtan.

Lorijin di non[edit]

Atèsté dipi xive syèk-a, ladjègtif « atlantik » sa roun lanpren, pa lentèrmédjèr-a di laten Atlanticus, o grèk ansyen Ἀτλαντικός / Atlantikós, ki dérivé di oronnim Atlas.

Non-an Latlantik ka provini di Titan Atlas ki té ka posédé soulon ansyen Grèk-ya, kolonn-yan ki ka sipoté (tlaô ka signifyé « poté », « sipoté » an grèk) vout sélès-a, don té ka fè parti fanmé Kolonn d'Hercule (ki ka dézigné jòdla détrwè-a di Gibraltar), kidonk, pou ansyen-yan, sa tèrm té ka dézignen anvan tou lanmè ki ka trouvé so kò odéla di détrwè, pa rapò à Lanméditérannen-an. So non té pouvé osi provini di pèp libik dé Atlant ki dékri pa Hérodote é ki té ka péplé lariv nò-afriken-yan di loséyan Atlantik-a ké montangn-yan di Atlas maroken-an an Lafrik di Nò-Lwès.

Jéyografi fizik[edit]

Lokalizasyon ké limit[edit]

Loséan Atlantik sa sitchwé majoritèrman ant kontinan anmériken ké Afro-Lérazi, tèrm ki ka désignan Léròp, Lazi ké Lafrik kou roun menm antité. Li ka désann soupannan jouk kontinan antargtik ki ka fronmen li o sid. O nò, li ka bengnen Sid-a di Growennlann, Lislann é ka enkli zilé Féroé. Latè-a sa konpozé di senk loséyan ki ka fòrmen roun étandou dilo salé inik, limit-ya ant yé chak sa kidonk arbitrè é ka bay lyé à sèrten kontrovèrs (ka dé limit ant loséyan Atlantik ké Argtik notanman). Loséyan Atlantik-a pa ka dérojé à sa règ. Loséyan Atlantik ké Pasifik sa Dé sèl ki sa an kontak ké kat ròt-ya.

Pronmyé lilistrasyon-an di sa artik ki laro ka montré loséyan Atlantik-a asou roun plannisfè : Latlantik sa patajé o nò ké sid, swivan lékwatò-a. Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal-a (LIE) ka dekoupé loséyan Atlantik an lanmè, gòlf ké détrwè. Limit-ya ki LIE-a ka bay pou loséyan Atlantik nò ké Latlantik sid ka èskli lanmè-ya ki konprann annan yé chak.

Larjò ké sipèrfisi[edit]

Larjò-a di loséyan Atlantik-a ka varyé ant 2 848 km (ant Brézil-a ké Libérya) ké 4 830 km (ant Létazini-ya ké Maròk).

Sipèrfisi-a di loséyan Atlantik-a sa di 82 400 000 km2 san so lanmè-ya, di 92 400 000 km2 ké yé. Soulon sours-ya, loséyan Argtik sa konté oben pa kou fika roun lanmè bòdjè di loséyan Atlantik-a. Oun sipèrfisi sa alò bay à 106 400 000 km2, sala si nou ka pran an kont sipèrfisi-a di loséyan Argtik-a.

Péyi rivéren ké lanmè bòdjè[edit]

Lanmè bòdjè[edit]

Lanmè bòdjè oben lanmè adjasant sa dé lanmè ki ka fè parti di loséyan Atlantik-a ; soupannan, an rézon di yé pròp konfigirasyon é/oben dé kontrovèrs ki lyannen à yé lenklizyon annan sa ansanm, i ka rivé ki karagtéristik-ya di loséyan Atlantik-a fika bay ké oben san so lanmè-ya. Parmi so lanmè-ya nou pouvé sité lanmè Lanméditérannen-an oben gòlf di Mègsik.

Loséyan Argtik-a sa roun ka partikilyé. An léfè, i ka korèsponn à définisyon di roun lanmè bòdjè. Soulon ouvraj-ya li sa, swé référansé kou roun loséyan à pa antché, swé kou roun lanmè bòdjè di loséyan Atlantik-a. Ensi, soulon ouvraj-ya, sipèrfisi-a di loséyan Atlantik-a ka varyé soulon « èstati »-a di loséyan Argtik-a.

Volim[edit]

So volim sa èstimen à 323 600 000 km3 san lanmè bòdjè-ya, 354 700 000 km3 ké yé.

Profondò[edit]

So profondò ka varyé di pli di 8 000 m annan Karayb-ya à mwen di 200 m annan Lanmanch-a. So profondó mwayen sa di 3 926 mèt san lanmè bòdjè-ya é di 3 332 m ké sa dannyé-ya.

Jéyoloji[edit]

Listwè jéyolojik[edit]

Louvriti-a di loséyan Atlantik-a ka koumansé pa roun faz di rifting o nivo di Latlantik santral-a, ki lyannen à dé fénomenn distansif pòs-varisk. O Pèrmyen, domenn kontinantal-a ant Lanmérik-a ké Lafrik di Nò-Lwès ka sibi roun sirègsyon ki ka kondjwi à roun koumansman di dislokasyon di sa zonn kontinantal. Roun enpòrtan volkannism gen lyé ki ka kondjwi à fòrmasyon-an di Provens magmatik sant atlantik-a. O Trias ka inisyé so kò oun faz di rifting o nivo dé marj di Maròk é di Nouvèl-Lékòs. Lakrésyon-an di planché loséyannik ka inisyé so kò dipi finisman-an di Sinémiryen é ka pourswiv so kò jouk jòdla. Anfen, roun louvriti-a di Latlantik nò-a gen lyé à l'Éocène, i té gen anviron 50 milyon di lannen.

Fòrmasyon[edit]

Louvriti-a di loséyan Atlantik-a sa rézilta-a di fragmantasyon-an di sipèrkontinan di la Pangée, é di migrasyon-an dé kontinan afriken, sid-anmériken, érazyen ké nò-anmériken o kour di Méso-Cénozoique.

Zilé[edit]

Loséyan Atlantik-a ka konprann patché larchipèl. Sèrten sa dé parti émèrjé dé kontinan ki ka bòdé li, ròt té fika jénéré pa dòrsal oséyannik santral-a.

Klimatoloji[edit]

Loséyan Atlantik-a ka enfliyé dirèkman klima éropéyen-an. Déprésyon-yan ki ka sirkilé an Léròp, notanman atè Labèljik, atè Laswis é atè Lafrans, ka fòrmen yé kò asou Latlantik-a é ka sirkilé di lwès an lès, é ka mennen roun tan ki enstab, imid ké plivyé. Antisiklonn-an dé Acores, ki sa prézan laro dé Açores, ka enfliyé osi météyo éropéyen-an é ka mennen di tan ki sèk ké ansoléyé.

Listwè[edit]

Lèspozisyon di litoral atlantik koumansé dipi ki pronmyé lenstalasyon di moun ka établi yé kò asou so lakot-ya. Mé pou travèrsé-a di loséyan-an, i fo antann di koté nò-éropéyen xe syèk ké lèsplorasyon odasyé-ya à partir di Growennlann ki fè pa dé navigatò viking : yé ka atenn kontinan nò-anmériken-an à rotò-a di Latè-Nòv (atè L'Anse aux Meadows), latè ki yé ka aplé alò Vinlann.

Lakot afriken-an ka rété inagsésib o èsploratò antik ké médjéval odéla di kap Bojador (Sahara ògsidantal), koté loséyan-an sa sirnonmen lanmè dé Ténèb. Potidjé-a Gil Eanes sa pronmyé-a ki ka franchi kap-a an 1434 é ki pwé rouvini ké so bato. Li ka louvri vwè-a o kontournman di kontinan afriken pou roujwenn Lenn-yan.

Tout pronmyé travèrsé modèrn-an di Latlantik-a sa sa-a di Christophe Colomb ké so lékipaj-ya an 1492.

Lanvironnman[edit]

Problem anvironnmantal[edit]

Dé débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm-an dé loséyan ; ki ka konsèrnen Latlantik, yé ka provini notanman di Léròp di Lwès-a é dé Létazini.

Protègsyon di lanvironnman-an[edit]

I ka ègzisté dé réglémantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal, ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tèl ki dé lè marin ki protéjé, dé rézèrv di Byosfè, dé Park natirèl maren...

Nòt ké référans[edit]

Wè osi[edit]