Wp/gcr/Lanmérik

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | gcrWp > gcr > Lanmérik
Jump to navigation Jump to search
Kart di lokalizasyon di Lanmérik (koloryé an vèrt).

Lanmérik sa roun kontinan di lémisfè lwès-a di Latè. Li ka étann so kò dipi loséyan Artik o nò jouk kap Horn annan pasaj-a di Drake o sid, annan konfliyans-a dé loséyan Atlantik ké Pasifik ki ka délimité li à lès é à lwès, rèspègtivman. Ké roun sipèrfisi di pli di 42 milyon di km2, a dézyenm kontinan-an di plannèt-a, ki ka kouvri 8,3 % di sipèrfisi total-a é 28,2 % dé latè émèrjé. Diplis, Lanmérik ka konsantré anviron 13,3 % di popilasyon mondjal-a ké pli di roun bilyon di moun. So zabitan-yan sa dézignen anba jantilé-a Anmériken : sa tèrm sa soupannan égalman anplwayé pou dézignen zabitan-yan dé Létazini di Lanmérik ; délò, zabitan-yan dé diféran parti di kontinan sa frékanman distengé an anplwayan dé jantilé èspésifik kou Nò-Anmériken, Sid-Anmériken oben Latino-Anmériken. Tèrm-an America sa roun lenvansyon dé kartograf alman Martin Waldseemüller ké Mathias Ringmann ki ka aparèt annan plannisfè ki yé ka édité an 1507, ki té bay an lònò di èsploratò-a Amerigo Vespucci.

An rézon di so karagtéristik jéyografik, Lanmérik sa tradisyonnèlman konsidéré di mannyè wè di roun ansanm di anba-kontinan ki dézignen anba non-an dé Lanmérik, pas i ganyen Lanmérik di Nò, Lanmérik santral, Karayb-ya ké Lanmérik di Sid. Osi pou so potré kiltirèl, li ka divizé so kò an Lanmérik anglo-sagsonn, Lanmérik frankofonn ké Lanmérik laten.

Létimoloji[edit]

An 1507, Martin Waldseemüller, kartograf-a di roun sosyété di roun sosyété savant di Douché di Lorraine, ki dénonmen Gymnase Vosgien, ka prodjwi ké lèd-a di léroudit-a Mathias Ringmann oun plannisfè ki entitilé Universalis Cosmographia ki ka rouprézanté réjyon méridjonnal-a di Lanmérik. Sa mapmonn sa pronmyé kart asou lakèl ka aparèt mo-a « America », prénon féminizé ki atribiyé an lònò-a di navigatò floranten Amerigo Vespucci (Amerigo sa lékivalan italyen-an di prénon di lorijin jèrmannik « Aymeric », varyant méridjonnal di « Anri »). Sa èsploratò té an réyalité pronmyé-a ki émèt tèz-a di roun nouvèl kontinan lò di so èspédisyon o sid Patagonni-a an 1502.

Jéyografi[edit]

Kart jéyofizik di Lanmérik (kliké asou kart-a pou wè détay-a dé zonn jéyografik)

Lanmérik sa dézyenm kontinan-an di plannèt-a apré Lazi-a. Li gen roun sipèrfisi d'anviron 42 437 680 km2 é ka étann so kò di nò o sid dipi kap Columbia (58 ° N, Nunavut, Kannanda) jouk zil Diego Ramirez (56 º S, Latè Difé, Chili). Li sa séparé di Larisi-a pa loséyan Artik-a é di Lantartik pa pasaj-a di Drake. So pwen-yan ki pli ògsidantal ké oryantal ka korèsponn rèspègtivman à zilé Attu (173 ° 11'E) an Lalaska (Létazini) é à pwent-a di Seixas (34 ° 47'O) an Paraíba (Brézil).

Kontinan anmériken-an ka konpozé di trwa anba-kontinan : Lanmérik santral, Lanmérik di Nò ké Lanmérik di Sid, ensi ki di roun lark ensilèr ki dézignen anba non-an di Lézanti-ya é ka fè lofis di konnègsyon kontinantal ant Lanmérik di Nò ké Lanmérik di Sid.

Listwè[edit]

Sivilizasyon prékolonbyen[edit]

Piranmid maya di Kukulcán.

Jouk annan dannyé déséni té prévalwè téyori-a di pèpman tardif ki ka soutni ki moun té migré an Lanmérik dipi Lazi pa Béringie pannan dannyé lè glasyèr-a i té gen di sala 12 000 à 14 000 lannen. Soupannan, dé tras ki la endiké prézans-a di moun annan nò-a di Yukon i té gen 24 000 lannen té routrouvé. Sa donnen té ké ka sigjéré travèrsé-a di moun an provinans di Lasibéri ki té ka tchipé téritwè-ya ki jòdla sibmèrjé di Béringie, é té rété izolé pa glasyé-a tchèk 8 000 lannen anvan di dispèrsé so kò annan lirès di kontinan anmériken.

Kolonnizasyon éropéyen-an di Lanmérik[edit]

Kapitchoulasyon-yan di Santa Fe ki té ratifyé pa lirwè katolik-ya an 1492, Christophe Colomb té ka débarké ensidanman atè zilé San Salvador tchèk mwa plita, alò an kèt di roun nouvèl larout dé Lenn, konsékans inéligtab di chit-a di Konstantinòp di 1453. Dè sa dékouvèrt é lèsplorasyon, sala té ka fondé La Navidad asou zilé Hispaniola (Ayti ké Répiblik Donminiken) anvan ki fika antanmen kolonnizasyon èspagnòl-a di latè fèrm di Lanmérik, an 1510.

Dékolonnizasyon-an[edit]

Apré trwa syèk di donminasyon kolonnyal, pèp anmériken-yan ka koumansé déklaré yé endépandans politik dé nasyon éropéyen, réklanman ensi drwè-a di konstitchwé dé Léta nasyonnal. Pronmyé tantativ-ya té ka vini dé Trèz kolonni britannik dipi 1775 grémési à révolisyon anmériken-an o tèrm di lakèl ka nèt Létazini-ya. Oun nouvèl tip di sosyété té alò kréyé asou baz-a di konsèp politik nòvatò tèl ki konstitisyonnalism-an, drwè di wonm-yan, fédéralism-an ké endépandantism-an.

Nòt ké référans[edit]

Wè osi[edit]