Wp/gcr/Kriyòl

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | gcrWp > gcr > Kriyòl
Jump to navigation Jump to search

An lengwistik, oun kriyòl (créole an fransé, creole an annglé, criollo an èspangnòl, crioulo an potidjé) sa roun lanng ki divini nativ annan roun sosyété, mé ki ka désann à lorijin-an di roun pidgin. Oun kriyòl sa roun «lanng» (palé natif wè djalèk soulon déba-ya) osi konplègs é osi rich ki ròt lanng nativ. Parkont, oun pidgin sa roun lanng ki senplifyé, pov é roulativman enstab ki ka sèrvi à fasilité kouminikasyon-an ant popilasyon diféran-yan. Pidgin-an ka anmòrfrézé an kriyòl à pati di moman ki li sa palé di manyen nativ é pèrmannan pa roun popilasyon. A sa lizaj pèrmannan ki ka anrichi é ka konplègsifyé lanng kriyòl-ya.

Ensi kowabitasyon lengwistik-a dé kolon ké katib atè Lézanti, Lagwiyann, Lalwizyann é annan loséyan Endjen-an té bay nésans o kriyòl di lègsik fransé, gwiyannen, lwizyannen é maskaren (bourbonnen). I ka ègzisté patché kriyòl ké baz lègsikal endo-éropéyen, notanman isou dé lanng annglé, potidjé é néyèrlandé pou pli répann-yan, mé égalman ké baz di ròt fanmi di lanng, pa lègzanp kriyòl malé-ya.

Légsik di mo an kriyòl gwiyannen, ki ka fòrmen kart-a di Lagwiyann.
Panno an kriyòl di Lagwadloup ki ka signifyé litéralman : « Lévé to pyé, i ganyen timoun ki ka jwé la ».

« Kriyòlizasyon » ké dévlopman di roun kriyòl[edit]

Lanng kriyòl-a oben dézignasyon-an di kriyòl pa fika èskliziv até Lézanti fransé.

Oun kriyòl sa o dépa roun palé réjyonnal. I ka diféré di roun zilé à ròt-a san larèl prési, trè vivan soulon péryòd-ya, li sa orijinèr di roun anmòrfrézaj di fransé, di annglé, di èspangnòl, di lanng afriken oben di lanng-an dé endjen karayb, wè di ròt lanng di lépòk kolonnyal-a (minoritèr é konfinen o èstati di lanng « klandèstin » annan sistenm katibjis ké kolonnyal-a). Kriyòl-a, ki té annan roun pronmyé tan roun pidgin (cf. diférans-ya ant roun pidgin ké roun kriyòl) divini lanng matèrnèl-a dé désandan dé katib é pa lèstansyon dé popilasyon di réjyon-an ki konsèrnen. Mo-ya ki anprenté o lanng-baz, an léfè, té sibi roun ansanm di modifikasyon (fonnétik, sémantik, etc.) ki yé ka bay roun lidantité pròp mé ka lésé yé pafwè roukonnésab pa lokitò-ya di lanng manman-an.

I ka ègzisté plizyò janr di kriyòl. Atè Lézanti fransé, sa mwéyen lengwistik di kouminikasyon ki konstitchwé so kò di mo di divèrs lorijin mé ka posédé roun sentags, roun granmèr é roun konjigézon asou modèl dé lanng di Lafrik di Lwès-a. Atè Laréynyon oben atè zilé Moris, lanpren-yan à sentags-a, granmèr-a ké konjigézon-an dé lanng afriken sa an révanch pli disgré ki atè Lézanti fransé.

Kriyòlizasyon-an sa roun prosésis sosyo-étnik idantik di prosésis di pidginizasyon. Sa prosésis ka enpliké roun lanng di sipèrèstrat ki ka rouprézanté lanng-an di roun minorité sosyo-ékonomikman ki donminan, é omwen roun lanng di sibètrat ki palé pa roun gran majorité. An léfè, sèrten distengsyon, tankou sosyo-étnik ki lengwistik, pa ka diféré prosésis-ya di kriyòlizasyon é di pidginizasyon.

Lis dé kriyòl[edit]

Ké baz lègsikal anlman

  • Unserdeutsch
  • Küchendeutsch

Ké baz lègsikal annglé

  • Bichelamar
  • Kriyòl ngatik
  • Kriyòl awayen
  • Kriyòl jamayken
  • Gullah
  • Kriyòl di Syéra Léyonn
  • Kriyòl di Béliz
  • Kriyòl di Lostrali
  • Ndjuka
  • Pijin dé zilé Salonmon
  • Pitcairnen
  • Saranmaka
  • Srannann (kriyòl sourinanmen)
  • Tok pisin
  • Pidgin nijéryan

Ké baz lègsikal arab

  • Arab di Djouba
  • Nibi
  • Babalia (en)

Ké baz lègsikal èspangnòl

  • Chavacano
  • Palenquero
  • Papiamento (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
  • Chamorro (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
  • Abla congo (klasifikasyon ki pa konsanswèl)

Ké baz lègsikal fransé

  • Kriyòl fransé di Lanmérik
    • ké "ap" kou mark di laspé progresif
      • Kriyòl lwizyannen
      • Kriyòl aysyen
    • ké "ka" kou mark di laspé progrésif
      • Kriyòl gwadloupéyen
      • Kriyòl donminiken
      • Kriyòl martiniké
      • Kriyòl sentlisyen
      • Kriyòl trinidadjen
      • Kriyòl gwiyannen
      • Kriyòl sentwè
  • Kriyòl fransé di loséyan Endjen
    • Kriyòl maskaren (oben kriyòl bourbonnen)
      • Kriyòl réynyonnen
      • Kriyòl morisyen
      • Kriyòl rodrigé
      • Kriyòl séchélwè
      • Kriyòl chagosyen
  • Kriyòl fransé di loséyan Pasifik
    • Tayo

Ké baz lègsikal malé

  • Malé peranakan (Lendonnézi)
  • Malé d’Ambon (Lendonnézi)
  • Malé di Banda (Lendonnézi)
  • Betawi (Lendonnézi)
  • Kriyòl di Malacca (Malézi)
  • Malé baba (Sengapou)
  • Malé di Kupang (Lendonnézi)
  • Malé di Sri Lanka
  • Malé di Manado (Lendonnézi)

Ké baz lègsikal néyèrlandé

  • Negerhollands
  • Berbice-nederlands
  • Skepi (éten)

Ké baz lègsikal potidjé

  • Kriyòl di Laginé-Biso (Laginé Biso ké Casamance)
  • Kriyòl di Kap-Vèrt (kriolu, kriol)
  • Fá d’Ambô
  • Papiamento (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
  • Patwè makannen

Diférans dé kriyòl ké baz lègsikal fransé[edit]

Fransé Kriyòl aysyen Kriyòl gwadloupéyen Kriyòl gwiyannen Kriyòl mantiniké Kriyòl réynyonnen Kriyòl morisyen
moi, je mwen, map mwen, an mo mwen, man mwin, moin, mi, amwin, amoin mo, mwa
toi, tu ou/ oumenm ou, vou to, ou ou, wou ou, twé, toué, atwé, atoué, ti, vou, vi, to, twa
il, elle li/ limenm i, li i, li li, i li, lu, ali, alu li
nous nou/ noumenm nou nou nou nou, ni, nu nou
vous nou/ noumenm, zot zot zòt zot zot, ou, vi et vou (politesse) zot, ou (politesse)
eux, ils, elles yo/ yomenm yo yo,bann Azot, banna, bann-la, zot, zot-toute zot, bane la
eau dlo dlo, agwé dilo, d'lo (forme courte) dlo dolo, delo, dlo dilo
terre latè latè latè(-a) latè tèr later
boire bwè bwè bwè bwè, brè bwar, boir bwoar
ciel syèl syel syèl-a syel syèl, siel lesiel
jour jou jou jou jou zour, jour lizour
manger manje manjé manjé manjé manzé, manjé manzé
femme fanm fanm fanm, man, madanm fanm, madanm, chèr fanm, madanm fam, madam
homme nonm, monchè, misyé , boug boug,nonm boug, mouché, wonm boug, nonm, misié boug, bononm, zonm, méssié, missié zom, misié, bolom, lom, boug
vouloir vle vé, veu, lé, oulé
feu dife difé difé difé dofé, dfé difé
grand gran gwan gran gran gran gran
nuit lannwit lannwit (le t sonore) lannwit (le t sonore), soukou lannuit (le t sonore), nwèssè nwit, nuit (le t sonore), fénoir lanwit (le t sonore)
petit piti, pitit ti,piti, toupiti piti, ti, toupiti ti, piti, ziginot ti, pti piti, ti, tipti

Nòt ké référans[edit]

Wè osi[edit]