Wp/frs/Uniwersum
| Uniwersum | ||
 | ||
| Róódius | > 46,50 mrd. lj[1] | |
| Mâas (Hubble sfêer) | r.w. 1053 kg | |
| Middelst diecht't | r.w. 10−26 kg/m3 | |
| Oller | 13,787 ± 0,020 mrd. joer[2] | |
| Antóól galaksiien | r.w. 2 bio.[3] | |
| Temperótüer achtergrundstróólen | 2,72548 K[4] | |
Dat uniwersum (fan letiinsk universus 'gehäil') - ook däi kusmos of dat âal nöymt, is dat gehäil fan ruum, tiid un âal mateerie un energii d'r in. Dat abserwäärboer uniwersum beskrenkt sük d'r teegen up dat föörfunnen anörnen fan âal mateerie un energii, begünnend bii däi elementâar däilkes bit nóó däi grootruumiğ struktüren as galaksiien un galaksiibülten.
Däi kusmoloogii, 'n däilrebäit fan däi füüsik as ook däi fandóóğsk filosoofii fan d' natürwäitenskuppen, befat't sük mit dat stuudium fan 't uniwersum un fersöcht äigenskuppen fan 't uniwersum as t.b. däi fróóeğ nóó 't fiinofstemmen fan däi natürkunstanten t' beantern.
Däi fandóóeğ almäin ankent teorii tau 't beskriiven fan däi grootruumiğ struktüer fan 't uniwersum is dat standardmodel fan d' kosmoloogii. Häi berüst't up däi almäin relóótiivitäitsteorii in kumbinóósjoon mit astronoomsk abserwäärens. Ook däi kwantenfüüsik het wichtiğ biidróógen tau 't ferstennis besünners fan 't frâau uniwersum, fan d' tiid kört nóó d' oorknâal leevert, wor däi diecht't un temperótüer läip hooğ wassent. Worskiinelk word't 'n ferwiidert ferstennis fan 't uniwersum eerst berekt, doo däi füüsik 'n teorii undwaarpt, däi däi almäien relóótiivitäitsteorii mit däi kwantenfüüsik feräinen daajt. Disser "theory of everything" of ook weerldföörmel nöymt teorii fan d' kwantengrawitóósjoon sal däi fäär grundkrachten fan d' füüsik äinhaidelk ferkloren.
Kumof fan däi betäikens
[edit | edit source]Dat woord "uniwersum" wur in 't 17. jorhunnert fan Philipp von Zesen döör dat woord "Weltall" (oostfräisk: âal) ferdüütskert.[5] Wiilst dat uniwersum of âal âals umfat't, is mit däi begrip weerldruum bloot däi ruum buuten däi eerdatmosfêer un buuten däi atmosfeeren fan anner heemelskörpers mäint, wor bold 'n wóókuum heerskert. Man umgaangstóóliğ word't "âal" ook mit dat bedüüden fan "weerldruum" bruukt.
Dat betäiken "kusmos" is uut olgräiksk κόσμος 'örnen' undleent. Häi gaajt up däi filosoof Anaximenes (6. jorhunnert f.Kr.) t'rüeğ, däi hum in d' róóem fan d' pnoimóóllêer ferwend'de.[6] Buuten dat bedüüden fan dat betäiken "uniwersum", daajt häi uutdrükken, dat sük dat uniwersum in 'n "örnt" taustand befinnen dee - "kusmos" dee düs 'n teegenbegrip tau 't kaos dorstellen.
Wellen
[edit | edit source]
- ↑ J. Richard Gott III u. a.: A Map of the Universe. In: The Astrophysical Journal. Ausgabe 624, Nr. 2, arxiv:astro-ph/0310571.
- ↑ Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. In: Astronomy & Astrophysics. Band 641. Planck Collaboration, 2020.
- ↑ Hubble Reveals Observable Universe Contains 10 Times More Galaxies Than Previously Thought. NASA.
- ↑ Kenneth R. Lang: A Companion to Astronomy and Astrophysics. Springer, 2006.
- ↑ Christa Pöppelmann: 1000 Irrtümer der Allgemeinbildung. Compact-ferlağ, 2009, ISBN 978-3-8174-6689-4, s. 191
- ↑ Paul Diepgen, Heinz Goerke: Aschoff/Diepgen/Goerke: Kurze Übersichtstabelle zur Geschichte der Medizin. 7, neibeaabaid't uplóóeğ. Springer, Berliin/Göttingen/Heidelberg 1960, s. 6.