Wp/frs/Filosoofii

Däi Skaul fan Ateen fan Raphael wist beraumg gräiksk filosoofen in 'n ideóólisäärt dorstellen inspiräärt fan antîik gräiksk architektüer.

In däi filosoofii word't probäärt, däi weerld un dat minskelk bestóón uut t' sinnen, t' ferkloren un t' begriipen. Säi undstun föör 't eerst in 't säest jorhunnert. Äin anwender fan däi filosoofii word't filosoof nöymt.

Däi filosoofii ferskeelt fan anner wäitenskuppen d'r döör, dat säi näit up äin rebäit of menäär fan föörskern begrenst is, man 'n besünner ord fan fróógen un unnersöyken fan föölfolliğ rebäiten anwenden daajt.

In däi fandóóğsk tóólgebruuk word't dat beliiktäiken filosoofii fóóktiids bruukt um elk föörm fan wiisdaum of bekiiken fan 't leevend t' benöymen („äien siin levendsfilosoofii“). Dit ferskeelt fan dat wäitenskuppelk beliiktäiken „filosoofii“, dat in disser artikkel beskreeven word't.

Rebäiten fan däi filosoofii sünt:

• däi loogik (däi wäitenskup fan dat räidelk denken)
• däi eetik (däi wäitenskup fan dat recht hanneln)
• däi metófüüsik (däi wäitenskup fan däi grundlóóeğ fan dat weesen un däi würrelkkaid)

D'r bii kooment no däi kennisteorii un däi wäitenskupsteorii, däi sük mit däi menäär fan kennis winnen in 't gehäil un in däi ferskeelend enkeld wäitenskuppen ofgeevent.

Wäitenskupshistoorje

Dat bedüüden fan däi filosoofii as wäitenskup het sük in däi loop fan däi histoorje altiid weer ferannert. Däi êerst gräiksk filosoofen, däi f'râal fööer däi tiid fan Sokrates un Platon leevdent, wullent däi weerld mit ferstand ferkloren. Säi söchent nóó wäiten un fersöchent, däi natüer un dat minskelk leevend döör fernüftiğ nóódenken t' begriipen. D'r mit ferskeeldent säi fan däi tradisjoonäel sicht, däi f'râal up müüten un religjööes ooverleeverns bóósäären dee.

Soo löesde dat denken sük läiverlóó fan däi müüten. Trotsdeem deedent däi filosoofen däi oel fertelsels mäist näit häilmóóls ofleenen. 'N büelt fan höör bruukdent müüten wiider, um stuer gedanken düüdelk t' ferkloren of höör leer ferstennelker t' móóken. Ook dichtersk tóól un bildfertelsels spöölden d'r 'n wichtiğ ruel bii. Up disser wîis ferbinnent säi fernünftiğ denken mit bekent fertelselföörms un berekdent 'n grooterder publikum.

Wiilst Sokrates un siin skaulers dat streeven nóó wäiten as tsiil an sük betäikendent, boodent däi sofisten höör unnerricht teegen geld an. Föör menniğ sofisten gung 't d'r bii f'râal um däi künst, in 'n debâat mit retoorsk middels un looğsk künstgreepen 'n jeeğner t' besiigen. Höör tsiil was 't, bii noodgefal ook mit triks (sofismen), "däi swakkerder siid tau däi staarkerder t' móóken" (fgl. eristisk).