Wp/frs/Europeesk Unjoon
| Europäische Union | |
|---|---|
|
| |
| Lööes | "In Varietate Concordia" "Äint in föölfolliğkaid" |
| Lidstóóten | 27 lidstóóten |
| Amtstóól | 24 amtstóólen |
| Hoovdstad | Brüssel (de facto) |
| Róódspresident | Antonio Costa |
| Kummisjoonspresident | Ursula von der Leyen |
| Rechtsföörm | Stóótenferbund (ofled't folkenrechtssubjekt) |
| Flâakt | 4.103.987 km²[1] |
| Inwooners | 448,4 Mio. (1.1.2023)[2] |
| Besiidelnsdiecht't | 109 inwooners pro km² |
| Befolkensundwikkeln | +0,218 % (2013) |
| Bruttobinnenlandsprodukt |
|
| Weeren | Euro (€ of EUR) + 6 anner. |
| Grünnen |
|
| Hüemn | „Europóhüemn“
(Ode an die Freude) |
 | |
Däi Europeesk Unjoon (EU) is 'n stóótenferbund uut 27 stóóten, d'r fan 26 in Europó un mit Tsüüpern 'n geogróófsk in Óósien liegend land. Tau däi EU höörent geogróófsk buutendeem wat ooverseigebiiten buuten d' kuntinent. Säi het in 't gehäil ruuğweğ 400 miljoonen inwooners. Däi ferbred'tst tóólen in d' EU bünt Düütsk un Fransk unner däi maudertóólen un Engelsk as twäid- of frömdtóól.
Däi EU is suprónóósjoonóól orgóónisäärt un stelt 'n äigenstenniğ rechtspersöönelkkaid[3] dor, woosoo säi insichts- un räidrecht bii däi Feräint Nóósjoonen het. Dat politisk süsteem fan däi EU, wat sük in d' loop fan däi europeesk integróósjoon uutbild't het, bóósäärt up däi Kuntrakt oover däi Europeesk Unjoon un däi Kuntrakt oover däi Aarbaidwîis fan däi Europeesk Unjoon. Dat undholt soo wal boovenstóótelk as ook tüskenstóótelk elementen. Wiilst in d' Europeesk Róód un in d' Róód fan d' Europeesk Unjoon däi enkeld stóóten mit höör regäärens fertreeden bünt, representäärt dat Europeesk Parlóment bii 't rechtsetten fan d' EU direkt däi unjoonsbörgers. Däi Europeesk Kummisjoon as eksekutîif orgóón un däi EU-Gerichtshof as rechtspreekensinstans bünt ook boovenstóótelk inrichtens.
Däi begün fan däi EU gaajt up däi 1950er-joer t'rüeğ, doo eerst ses stóóten däi Europeesk Mäinskup föör Kööel un Stóól (EMKS) grünnen deedent. 'N tsiilt wirtskaftelk ferflechten sul militeersk kunflikten föör däi taukumst ferhinnern un döör däi grooterder mâarkt dat wirtskaftswaasdaum fergaauern un d'r mit däi walstand fan däi börgers stiigern. In d' loop fan däi folgend jortainten traddent in meerder ferwiidernsruen meer stóóten däi mäinskuppen (EM) bii. Fan 1985 of an wurdent mit däi Skengener kunwensjoon däi binnensgrensen tüsken däi lidstóóten oopenmóókt.
Nóó 't oopenmóóken fan däi Iisdern Föörhang in 't joer 1989 folğdent meerder ferwiiderns in 't oost fan d' kuntinent. Mit däi Kuntrakt fan Móóstricht wur 1992 däi Europeesk Unjoon sticht't, däi d'r mit taustenniğkaiden in näej politisk berekken kreeğ. In meerder reföörmkuntrakten, t'läest in däi Kuntrakt fan Lissóbon fan 2007, wurdent däi ooverstóótelk taustenniğkaiden fan d' EU uutbaaut un dat demokróótsk ferankern fan däi politisk beslusprosessen döör dat stellen fan 't Europeesk Parlóment staarkt.
Fan däi 27 EU-stóóten bildent 21 stóóten 'n wirtskafts- un weerensunjoon. 1999 wur 'n mäinsóóem weeren föör disser stóóten, däi euro, as baukgeld infört, däi 't siit 2002 ook as borgeld gift un däi bit doo nóósjoonóóel weerens fan däi Eurostóóten oflöest het. In d' róóem fan däi ruum fan freihaid, däi seekerhaid un dat recht aarbaident däi EU-lidstóóten in d' binnen- un justiitspolitik t'sóómen.
Döör däi mäinsóóem buuten- un seekerhaidspolitik word't 'n mäinsóóem uptreeden teegenoover daardstóóten orgóónisäärt. Geegenstand fan däi inisjóótîiv Europó 2020 was unner anner däi digitóóel politik.[4] Däi Europeesk Unjoon het abserwäärderstóótus in däi G7, is lid in däi G20 un fertred't höör lidstóóten in däi Weerldhannelsorgóónisóósjoon.
Däi EU is 'n grootmacht un wur ook al as "upstreevend supermacht" betäikent.[5][6][7] Nóó nominóóel bruttobinnenlandsprodukt is däi Europeesk Unjoon däi weerldwiid daardgrôotst wirtskaftsruum achter däi Feräint Stóóten un däi Folksrepublik Skiinó. Däi ooverweegend meerderhaid fan däi lidstóóten het, meeten an d' indeks fan dat minskelk undwikkeln, äien fan däi hôoğst leevendsstandards weerldwiid.
Wellen
[edit | edit source]
- ↑ eurostat: Fläche nach NUTS 3 Regionen. In: Eurostat. Eurostat, 19. junii 2023, ofraupen up d' 9. junii 2026 (düütsk).
- ↑ ec.europa.eu, stand 1. Januar 2023, ofraupen up d' 9. junii 2026.
- ↑ Rechtspersönlichkeit der EU, ofraupen up d' 9. junii 2026 (düütsk).
- ↑ A whack-a-mole approach to big tech won’t do, says Europe’s antitrust chief, The Economist, ofraupen up d' 9. junii 2026 (engelsk).
- ↑ John McCormick: The European superpower (2007), ISBN 978-1-4039-9845-3. OCLC 71266552.
- ↑ Jeremy Rifkin: The European Dream. Polity Press, 2004, ISBN 1-58542-345-9 (engelsk, archive.org).
- ↑ Andrew Moravcsik: Europe: The quiet superpower. In: French Politics. band 7, nr. 3–4, 2009, ISSN 1476-3419, S. 403–422, doi:10.1057/fp.2009.29 (engelsk, s2cid:143049416).