Wp/dua/Kamerun

Kamerún nye nde ekombo yá Africa Central. E maɓánɛ nde mioyo maó na Nigeria, Tchad, Ginea Equatorial, Republik nya centre Afrika na golfe nya Ginea. Ɓwambo ɓwa tɔpɔɓe o ten ɓwɛ nde frensi na inglisi nde. Dikóŋgɛ laó la ekombo e nde nyasan Paul Biya.

Miaŋgo

Bato ɓa ɓoso o ja o Kamerún ɓe nde ɓesuŋgu ɓa ɓato ɓeɓelaɓɛ na ɓwambo ɓwa ɓoŋgo na pygmées. Miango ma ɓoso ma ekombo a Kamerún mi tɔpɔɓɛ nde ŋgedi a ɓoso o kalati ni ɓelaɓɛ na Periple d'Hannon, toɓotoɓo on ɓetiledi ɓa grɛko, to na nika mika ma nyai na nya mi diya nɔ. O V^e siècle av. J.-C., nun a pɔi o munjodi mwa mont Cameroun ni ɓelaɓɛ na ɓwaɓo ɓwa mɓongo na Char des Dieux. Nde ɓen ɓetiledi ɓe katatakata wɛɛ o nyola ɓetukwedi o potea ponda a fenisia. Muwaso mwa tiki mwa ɓato ba Catagina ɓa alo pibo na tɛ na o su la Esauira. Dikoŋgɛ la ɓoso kamerun di ta nde Ahmadou Ahidjo.

Kamerûn e sɔɓέ ndé na ɓato ɓá potokí. Ó mbúsa man mɛsɛ ndé Kamerûn e tésáɓɛnɔ wonja ó mbú mwá ikóli iwɔ ɓeɓwéa dibuá na mǔmutóɓá na mo e díáɓέlɛ na sáŋgó Ahidjo na sáŋgó Foncha ka mukwandedi mwaáō mú tá ó epasi a íngrĭsi.

Ó mbúsa man mɛsɛ ndé Kamerûn e lataɓέnɔ o mbú mwa ikóli iwɔ, ɓeɓwéa dibua na mǔmutóɓá na ewɔ ndé Kamerûn. Ɓato ɓa potokí o mbú mwa tiníní mwa mbú ikóli iwɔ ɓeɓwéa dibua na mǔlɔɔmbi ndé ɓato ɓa potokí na sáŋgó Ahidjo ɓa madianɔ Kamerûn ɓotea ni póndá na sáŋgó Paolo Biya

Po la Bakala

Nje ye mbaki ye nde na o mbu mwa 1472, ɓakala ba Potugal o ɓediyedi ɓa saŋgo abu nya mulɔn Fernando Pó ba poi o Kamerún. Baɓɔ ɓa tuŋgɛ nɔ, ɓɛnɛ mbeya towɛ o munja mwa ewodi nde ɓa ɓola mun munja na Rio dos Camarões. Ni ka na ɓwa ɓwa ɓoŋgo na la rivière des crevettes. Tɔsɔ na ɓwambo ɓwa ewale na munja mwa misa. Di dina sɔ nde na ponda, di timbi Kamerun nya wɛŋge. Bɛ la ɓakala o Kamerun di wan sɔ manyuŋga ma nyai na nyai. Toɓotoɓo nin nya ɓakom. Bakala ba ongi nde nin nyuŋga ɓa njoŋgwanɛ la ɓato Kanɛn Bɔrnu.