Wp/dlg/Һака Һирэ
Бу ыстатыйа аныгы наадаларга эппиэттиир уонна үчүгэй ыстатыйа көрдүк аагыллар
| Россия субъега | |
| Һака Өрөспүүбүлүкэтэ | |
|---|---|
| һака Саха Өрөспүүбүлүкэтэ | |
 Ура эбэ | |
 Былааг |
|
| Дойду | Россия |
| Киинэ | Якутск |
| Кулуба (һака Ил Дархан) | Николаев Айсен Сергеевич |
| География | |
| Тиэргээн | 3 083 523 км² |
| Кэм зоната | UTC+9—+11 |
| Нэһилиэнньэ | |
| Олоктоокторо | 1 006 561 киһи (2025 һыл) |
| Омуктар | Һакалар, ньууччалар |
| Тыла | Һака тыла, ньуучча тыла |
| Официальнай һаайт | |
_-_Sakha_(Yakutia).svg) Һака Һирэ Россия каартатыгар |
|
Һака Һирэ (ньууч. Якутия, һака Саха Сирэ), эбэтэр Һака Өрөспүүбүлүкэтэ (ньууч. Республика Саха, һака Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) — Россия һастаабыгар киирэр субъект-өрөспүүбүлүкэ[1]. Һака Һирэ — Россия муӈ бөдөӈ субъега онуга аан дойду муӈ бөдөӈ административнай единицата (3.083.523 км²), Һака Һирин иһигэр Германия, Быраансыйа, Улакан Британия, Италия, Испания, Швеция, Финляндия онуга Румыния гытта батыактарын һөп[2]. Олоктоктоокторун аксаана — 1.001.664 киһи[3], ол иһин Һака Һирин нэһилиэнньэтин плотноһа Россияга төрдүс муӈ кыра буолар (ЧАО, НАО онуга Магадаан уобалаһын кэнниттэн). Һака Һирин һиригэр Муора полушариетын муӈ тымныы миэстэтэ баар (Верхоянск эбэтэр Оймякон)[4][5].
Һака Һирэ Россия Азиятын муора-аллара чааһыгар турар. Аллара өттүтүнэн Чукотка автономнай уобалаһын, Магадаан уобалаһын онуга Хабаровскай кыраайдыын гытта; үүһэ өттүттэн Амур уобалаһын онуга Забайкальскай кыраайдыын гытта; һаапат өттүтүгэр Красноярскай кыраайдыын гытта кыраныыссалыыр. Лаптевтар онуга Аллара-Һибиирдээги байгалларынан ууланар[6].
Һудаарыстыбынай тыллара — һака онуга ньуучча. Өссүө муора омуктар тыллара бэйэлэрин национальнай нэһилиэктэригэр эмиэ һудаарыстыбынай буолаллар[7].
География
[edit | edit source]
Һака һирин тиэргээнэ — 3.083,5 км²[6].
Һака Һирэ Россия Азиятын муора-аллара чааһыгар турар. Аллара өттүтүнэн Чукотка автономнай уобалаһын, Магадаан уобалаһын онуга Хабаровскай кыраайдыын гытта; үүһэ өттүттэн Амур уобалаһын онуга Забайкальскай кыраайдыын гытта; һаапат өттүтүгэр Красноярскай кыраайдыын гытта кыраныыссалыыр. Лаптевтар онуга Аллара-Һибиирдээги байгалларынан ууланар[6]. Кытылын уһуна — 4,5 тыһ. км үгүс.
Уу
[edit | edit source]
Һака Һиригэр 700 тыһ. үгүс эбэ онуга 800 тыһ. үгүс күөл баар[8]. Һака Һирин муӈ бөдөӈ эбэлэрэ: Өлүөнэ (4480 км), Алдан (2273 км), Бүлүү (2450 км), Анабаар (939 км), Дьааӈы (872 км) онуга да атын[9].
Килиимэт
[edit | edit source]Һака Һирин килиимэтэ — резко-континентальнай буолар, кыһыннара уһун онуга һайыннара кылгас, ол иһин Һака Һиригэр буус тоӈор ыйа онуга таба эмийдир ыйа кыһыӈӈа киирэллэр. Муӈ тымныы ый (күн таксар ыйа) температуратын онуга муӈ итии ый (кумаар түһэр ыйа) температуратын ыллакка, уратылара 70—75 гыраадыс буолар. Минус температурата 6,5—9 ый баар буолар.
Кэм зоналара
[edit | edit source]Һака Һирин һиригэр үс кэм зоната баар[10]:
История
[edit | edit source]Нэһилиэнньэ
[edit | edit source]Һака Һирин 2025 һыллаагы олоктоокторун аксаана — 1 001 664 киһи[3]. Нэһилиэнньэтин плотноһа — 0,33 киһи/км², Россия биир муӈ кыра плотноһа, гуораттагы нэһилиэнньэтэ, 2022 һылга — 66,41%[11].
Омуктар һастаабтара
[edit | edit source]Бөдөӈ һуругунан муӈ таргаммыт омук бэлиэтэммит.
| Омук | 1926[12] | 1939[13] | 1959[14] | 1970[15] | 1979[16] | 1989[17] | 2002[18] | 2010[19] | 2021[20] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Һакалар | 235.926 (82,6%) | 233.273 (56,5%) | 226.053 (46,4%) | 285.749 (43,0%) | 313.917 (36,9%) | 365.236 (33,4%) | 432.290 (45,5%) | 466.492 (49,9%) | 469.348 (55,3%) |
| Ньууччалар | 30.156 (10,6%) | 146.741 (35,5%) | 215.328 (44,2%) | 314.308 (47,3%) | 429.588 (50,4%) | 550.263 (50,3%) | 390.671 (41,1%) | 353.649 (37,8%) | 276.986 (32,3%) |
| Тоӈустар | 13.145 (4,6%) | 10.432 (2,5%) | 9505 (2,0%) | 9097 (1,4%) | 11.584 (1,4%) | 14.428 (1,3%) | 18.232 (1,9%) | 21.008 (2,2%) | 24.334 (2,9%) |
| Эбээннэр | 738 (0,3%) | 3133 (0,8%) | 3537 (0,7%) | 6471 (1,0%) | 5763 (0,7%) | 8668 (0,8%) | 11.657 (1,2%) | 15.071 (1,6%) | 13.233 (1,6%) |
| Кыргыыстар | 6 (0,0%) | 19 (0,0%) | 0 (0,0%) | 38 (0,0%) | 152 (0,0%) | 566 (0,05%) | 1454 (0,15%) | 5022 (0,5%) | 11.123 (1,3%) |
| Украиннар | 138 (0,05%) | 4229 (1,0%) | 12.182 (2,5%) | 20.253 (3,0%) | 46.326 (5,4%) | 77.114 (7,0%) | 49.633 (4,65%) | 40.341 (4,2%) | 7169 (0,8%) |
| Татаардар | 1671 (0,6%) | 4420 (1,1%) | 5172 (1,1%) | 7678 (1,2%) | 10.976 (1,3%) | 17.478 (1,6%) | 10.768 (1,1%) | 8122 (0,9%) | 4262 (0,5%) |
| Долганнар | —[К 1] | —[К 1] | —[К 1] | 10 (0,0%) | 64 (0,0%) | 408 (0,04%) | 1272 (0,12%) | 1906 (0,2%) | 2147 (0,26%) |
Административно-территориальнай араартыы
[edit | edit source]Һака Өрөспүүбүлүкэтэ административно-территориальнай араартыы өттүнэн: 1 өрөспүбүлүкэтээги һуолталаак гуоракка (Якутск) онуга 34 улууска араарыллар[21][22].
| Улуустар[22] |  | ||
|---|---|---|---|
| № | Улуустар | Киин гуорат | |
| 1 | Абый улууһа | Үрүӈ-Кайа | |
| 2 | Алдан улууһа | Алдан | |
| 3 | Аллайыаха улууһа | Чокурдах | |
| 4 | Амма улууһа | Амма | |
| 5 | Анаабыр улууһа | Һааскылаак | |
| 6 | Булун улууһа | Тикси | |
| 7 | Үүһэ Бүлүү улууһа | Үүһэ Бүлүү | |
| 8 | Үүһэ Колыма улууһа | Зырянка | |
| 9 | Үүһэ Дьааӈы улууһа | Батагай | |
| 10 | Бүлүү улууһа | Бүлүү | |
| 11 | Горнай улууһа | Бэрдьигэстээк | |
| 12 | Эдьигээн улууһа | Эдьигээн | |
| 13 | Кэбээйи улууһа | Сангар | |
| 14 | Лиэнскэй улууһа | Ленск | |
| 15 | Мэӈэ-Хаӈалас улууһа | Аллара Бэстээк | |
| 16 | Миирнэй улууһа | Миирнэй | |
| 17 | Муома улууһа | Хонуу | |
| 18 | Нам улууһа | Нам | |
| 19 | Нүөрүӈгүрү улууһа | Нерюнгри | |
| 20 | Аллара Колыма улууһа | Черский | |
| 21 | Ньурба улууһа | Ньурба | |
| 22 | Өймөкөөн улууһа | Уус-Ньара | |
| 23 | Өлөөн улууһа | Өлөөн | |
| 24 | Өлүөхүмэ улууһа | Өлүөхүмэ | |
| 25 | Орто Колыма улууһа | Орто Колыма | |
| 26 | Һунтаар улууһа | Һунтаар | |
| 27 | Таатта улууһа | Ытык-Күөл | |
| 28 | Томпо улууһа | Хаандыга | |
| 29 | Уус-Алдан улууһа | Борогон | |
| 30 | Уус-Маайа улууһа | Уус-Майа | |
| 31 | Уусуйаана улууһа | Депутатскай | |
| 32 | Хаӈалас улууһа | Покровск | |
| 33 | Чурапчы улууһа | Чурапчы | |
| 34 | Эвен-Бытантай улууһа | Батагай-Алыта | |
| Гуорат уокуруктара[22] | |||
| 0 | Жатай | ||
| Якутск | |||
Ылыллыбыт һирдэр
[edit | edit source]
- ↑ Конституция (Основной Закон) Республики Саха (Якутия) (с изменениями и дополнениями) — 8-с статья, 1 пункт.
- ↑ Riches lie below the waters of Russia’s Arctic
- 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года
- ↑ Полюса холода
- ↑ Каковы экстремальные значения температуры воздуха, зафиксированные на Земле?
- 1 2 3 САХА́ (ЯКУ́ТИЯ)
- ↑ Конституция (Основной Закон) Республики Саха (Якутия) (с изменениями и дополнениями) — 46-с статья
- ↑ Топ интересных фактов о реках и озёрах Якутии
- ↑ Реки Якутии
- ↑ ФЕДЕРАЛЬНЫЙ ЗАКОН ОБ ИСЧИСЛЕНИИ ВРЕМЕНИ — 5-с статья
- ↑ Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации
- ↑ Том 1. Национальный состав
- ↑ ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) от 3 мая 2023 года 2629-З N 1169-VI: Об административно-территориальном устройстве Республики Саха (Якутия)
- 1 2 3 Конституция (Основной закон) Республики Саха (Якутия) — 45-с статья
Комментарийдар
[edit | edit source]