Wp/dlg/Интерлингуа тыл
| Интерлингуа | |
|---|---|
| Interlingua | |
 Интерлингуа тылын логотиибэ |
|
| Һаӈарар дьон аксаана | 1500 киһи (2000 һыл) |
| Классификация | |
| Тыл кэргэнэ |
Оӈоһуу тыл |
| Һуруга | Латыын һуруга |
| Тыл куодтара | |
| ISO 639-1 | ia |
| ISO 639-2 | ina |
| ISO 639-3 | ina |
Интерлингуа тыла (Interlingua) — Омуктар икки ардынаагы көмөһөлөр тыллар ассоциацияларынан (IALA), 1936—1951 һылларга, оӈоһуллубут, аан дойду оӈоһуу-көмөһөлөр тыла. IALA Интерлингуата — элбэк аксааннаак Эуропа онуга Америка лингибиис-учуонайдар үлэтин түмүгэ. Интерлингуа үксүн латыын тылтан ылыллыбыт тыллартан турар, онуга өссүө, италия тылтан, испаан тылтан, португаал тылтан, боронсуус тылтан, ааӈыл тылтан, ньиэмэс тылтан онуга ньуучча тылтан ылыллыбыт, аан дойдутаагы лиэксикэттэн турар.
Грамматика
[edit | edit source]Артикльдар
[edit | edit source]un (неопределеннай артикль, родтара эбэтэр аксаана уларыйбат артикльа): un libro — кинигэ, un femina — дьактар, un infante — ого. le (определеннай артикль, рода эбэтэр аксаана уларыйбат артикльа): le libro(s) — кинигэ(лэр), le infante(s) — ого(лор), le casa(s) — дьиэ(лэр).
Аат тыллар
[edit | edit source]-s/-es һыһыарыылар үгүс аксааннаак тыллары үөскэтэллэр: -s аһагас доргоон кэнниттэн туттуллар: un auto, multe autos — биир массыына, массыыналар; -es бүтэй доргоон кэнниттэн туттуллар: un nation — нация, le Nationes Unite — Илбэлэммит Нациялар Тэриллэрэ (ИНТ).
Дагааһын ааттар
[edit | edit source]Дагааһын ааттар родтарынан онуга аксааннарынан уларыйбаттар: un bon libro — үчүгэй кинигэ, bon libros — үчүгэй кинигэлэр, un femina intelligente — өйдөөк дьактар, feminas intelligente — өйдөөк дьакталлар. Дагааһын ааттар үксүн аат тыллар кэнниттэринэн тураллар, ол эрээри кылгас онуга үгүс туттуллар дагааһын ааттар аат тыллар иннилэригэр туруоктарын һин.
Һыһыаттар
[edit | edit source]-mente (долган тылыгар: -ник, -нык уо. д. а.) — һыһыаттар һыһыарыылара: un auto rapide — түргэн массыына, le auto va rapidemente — массыына түргэнник айанныыр. -ic һыһыарыынан бүтэр дагааһын ааттар, -amente һыһыарыыны тутталлар: practic – practicamente, energic – energicamente, specific – specificamente.
- Кыра һыһыаттар үксүн -o-нан бүтэллэр: poco — кыра, multo — олус (бэрт), solo — ирэ.
- Миэстэни, бириэмэни уо. д. а. көрдөрөр, үгүс туттуллар һыһыаттар: hodie — бүгүн, deman — һарсын, tosto — һотору, ora — билигин, ci — манна, foras — таһырдьа, forsan — багар.
Аксаан ааттар
[edit | edit source]- 0 zero
- 1 un
- 2 duo
- 3 tres
- 4 quatro
- 5 cinque
- 6 sex
- 7 septe
- 8 octo
- 9 novem
- 10 dece
- 11 dece-un
- 12 dece-duo
- 20 vinti
- 21 vinti-un
- 30 trenta
- 40 quaranta
- 50 cinquanta
- 60 sexanta
- 70 septanta
- 80 octanta
- 86 octanta-sex
- 90 novanta
- 100 cento
- 199 cento novantanovem
- 200 duo centos
- 1.000 mille
- 1963 mille novem centos sexanta-tres
- 2.001 duo milles e un
- 8.347 octo milles tres centos quaranta-septe
- 1.000.000 un million
- 10.987.654.321 dece milliardos novem centos octanta-septe milliones sex centos cinquanta-quatro milles tres centos vinti-un
- Decimals: 34,79 trenta-quatro comma septanta-novem
- Аксаан: 3*2+4 = 10 tres vices duo plus quatro es dece. 12/4 = 3 dece-duo dividite per quatro es tres.
- Кэм: Il es octo (horas) minus un quarto билигин һэттэ түөрт уон биэс, il es vinti horas e dece it is 20.10 (токсус чаас уон мүнүүтэтэ), veni a un hora e medie биир аӈаарга кэлэр
Туоктуурдар
[edit | edit source]- 1e prime
- 2e secunde
- 3e tertie
- 4e quarte
- 5e quinte
- 6e sexte
- 7e septime
- 8e octave
- 9e none
- 10e decime
- 11e dece-prime
- 20e vintesime
- Дробьтар: 3/8 — tres octavos, 2/5 — duo quintos, 1% — un pro cento.
- Күн-дьыл: hodie es le vinti-un de augusto — бүгүн: ыргакта ыйын 21 күнэ. «Маӈнайгы» — le prime: le prime de maio es un die feriate — тугут төрүүр ыйын маӈнайгы күнэ — һынньалаӈ күн.
Ыйытыылар
[edit | edit source]- esque?, бу һолбуйар аат ыйытыыны һагалыыр: esque tu vide mi nove auto? — һаӈа массыынабын көрдүн дуо? Өссүө маннык ыйытыаккытын һөп: vide tu mi nove auto?
- que? туок? (предмет туһунан): que eveni? — туок буоллай?
- qui? ким? (дьон туһунан): qui es la? — ким баарый? de qui es le cavallo? — ити ким ата?
- qual? каннык?: qual libro vole tu leger? Un libro interessante — каннык кинигэни аагагыный? Интириэһинэй.
- quando? каһан?: quando arriva le traino? — каһан поезд кэлэрий?
- como? кайтак?: como parla ille? — кайтак гини һаӈарарый? como sta tu? — кайтаккыный?
- ubi? канна?: ubi habita vos? — канна олорогунуй? de ubi veni vos? — кантан һылдьагыный? a ubi nos va ora? — канна бардыбытый?
- proque? того?: proque plora le infante? — того ого ытаатай?
- quanto? кас?: quanto costa un camera pro un nocte? — биир түүӈӈэ комната кастаагый?
- quante? кас? (аксаан туһунан): quante personas vide tu? — кас киһини көрөгүнүй? quante tempore dura le film? — киинэ кас бириэмэ буоларый?
Һолбуйар ааттар
[edit | edit source]- qui [ki] ким/каһыс (дьон туһунан): le damas qui canta es famose — ыллыыр дьакталлар, биллиилээктэр.
- que [ke] каһыс/ол (атын тиһиктэринэн): le libro que io lege es bon — мин аагар кинигэм үчүгэй, que tu videva mangia ora — эн көрбүт дьентельмеенын аһыыр, e machina con que ille labora es — ньиэмэс үлэлиир массыыната — ньиэмэс.
- la qual (биир аксааӈнаак) каһыс/ол: le casa vetere, le qual esseva renovate, es — ремонугаммыт эргэ дьиэ — кыра.
- la quales (үгүс аксааӈнаак) каһыс/ол: le paises, in le quales on desira usar le medicina, debe acceptar lo.
- lo que туок (толору өс туһунан): le patre non sape ancora lo que su filio ha facite — уол ого агата, гини тугу гыммытын, билигин даганы билбэт.
- cuje кимиэнэ: un anglese, cuje nomine es un secreto, parla in le radio — аата биллибэт ааӈылычаанын араадьыйага һаӈарар.
Ыйар һолбуйар ааттар
[edit | edit source]Ыйар һолбуйар ааттар каһан даганы родтарынан онуга аксааннарынан уларыйбаттар. iste — ити. ille — ол: vole tu iste tassa o ille? — ол чаасканы багарагын? Бэйэлэрэ, гинилэр үгүс онуга биир аксааӈӈа уларыйаллар онуга киһи һолбуйар аата буолар: interlingua es comprensibile per milliones, sin que istes lo ha studiate интерлингуа тыла, үөрэппэтэккинэ даганы, мөлүйүөннэргэ өйдөнөр.
Дагааһын ааттар онуга һыһыаттар склонениялара
[edit | edit source]Plus — «быдан» онуга Le plus — «муӈ» формалар һыһыаттар онуга аат тыллар тэӈниир көрүӈнэрин таһаарар: grande — улакан, plus grande — быдан улакан, le plus grande — муӈ улакан; rapide — түргэн, plus radipe — быдан түргэн, le plus grande — муӈ түргэн. -issime һыһыарыы (дагааһын аат), -issimo (һыһыат) эбэтэр multo- — муӈ эбэтэр кэп, күп уо. д. а: belissime — кэп-кэрэ, fortissimo — күп-күүстээк эбэтэр муӈ күүстээк
Тыллар бэрээдэктэрэ онуга ударение
[edit | edit source]Һүрүн тыллар бэрээдэктэрэ — туоктуур - аат тыл: un autor scribe libros — ааптар кинигэлэри һуруйар. Утары һуолталаак тыллар туоктуур иннитигэр тураллар: io non mangia plus — мин аһаабаппым. Һолбуйар ааттар, толоруу көрдүк, туоктуур иннитигэр тураллар: tu vide nostre amica – tu la vide — догорбутун көрөгүн — гинини көрөгүн.
Esque һуок ыйытыыларга бастаан туоктуур турар, ол кэнниттэн аат тыл: vide tu nostre amica? — догоргун көрөгүн дуо? quando arriva le autobus? — каһан бу автобус кэлэрий?
Һойуустар (e, ma, proque, ben que — онуга, ол эрээри, даганы, өскөтүн) этиилэри илбиир.
Интерлингуа тылыгар 26 латыын буукуба туттуллар, ударенията эӈин һуок.