Jump to content

Wp/dlg/Австралия

Add links
From Wikimedia Incubator
< Wp | dlg
Wp > dlg > Австралия
Бу ыстатыйа — үчүгэй ыстатыйа

Бу ыстатыйа аныгы наадаларга эппиэттиир уонна үчүгэй ыстатыйа көрдүк аагыллар

Австрияны гытта булкуйуман.
Государства
Австралия һойууһа
ааӈ. Commonwealth of Australia
Былааг
Дойду государственнай гиимнэ
Австралия һойууһа
Киин гуората Канберра
Муӈ бөдөӈ гуораттар Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида уо. д. а.
Коруол Карл III
Генерал-губернаатар Саманта Мостин
Премьер-миниистэр Энтони Албаниз
Тиэргээн
7 692 024 км²
Нэһилиэнньэ
Олоктоокторун аксаана 27 665 560 киһи (2025 һыл)

Австралия (ааӈ. Australia), өссүө Австралия һойууһа (ааӈ. Commonwealth of Australia) — Австралия континеныгар, Тасмания арыытыгар онуга кас да Индия онуга Чуумпу байгал арыыларыгар турар һудаарыстыба. Аан дойду алтыс муӈ бөдөӈ һудаарыстыбата[1].

Киин гуората — Канберра, муӈ бөдөӈ гуората — Сидней[2]. Һудаарыстыбынай тыла — де-юре һуок, ол эрээри де-факто ааӈыл тыла туттуллар. Карчылара — Австралия доллара.

2025 һыл дааннайдарынан Австралияга 27 665 560 киһи олорор[3], ол дьонтон үгүс аллара кытылыгар олорор[4]. Һүрүн тылынан ааӈыл тылын Австралия диалега туттуллар, өссүө Австралия аборигеннар тыллара туттуллуон һөп.

География

[edit | edit source]
Спутниктан уһуллубут Австралия күлүгэ

Австралия — 7 692 024 км² тиэргээннээк, үүһэ полушариега турар һудаарыстыба[5]. Австралия аан дойду алтыс муӈ бөдөӈ һудаарыстыбата: Россия, Канаада, Кытай, ИАШ онуга Бразилия кэнниттэн онуга һир 5% тутар[6]. Австралия өссүө толору үүһэ полушариега киирэр муӈ бөдөӈ һудаарыстыбата. Австралия контуруолугар кас да тас территория киирэр: Кокосовай арыылар[7], Рождество арыыта[8], Ашмор онуга Картье арыылар[9], Коралловай байгал арыылара[10], Херд онуга Макдональд арыылара[11], Норфолк арыыта[12] онуга Австралия Антарктика территорията (үгүс дойду ону билиммэт)[13][14]. Бары тас һирдэр тиэргэттэрэ — 5 896 762 км² (Антарктиката һуок — 762 км²).

Австралия муора онуга аллара кытылларын Чуумпу байгал байгаллара уулууллар: Арафур, Коралл, Тасманов байгаллара онуга Индия байгал байгаллара: Тимор байгала. Һаапат онуга үүһэ кытылларын Индия байгала уулуур. Австралия атыттыгар улакан арыылар: Һаӈа Гвинея онуга Тасмания тураллар. Муора-аллара кытылын тукары, 2000 км аан дойду муӈ улакан кораллавай риибэ — Улакан Барьернай риип[15].

Австралия иэнэ һаапаттан алларага диэри 4000 км онуга муораттан үүһэгэ диэри уһуна 3860 км буолар[16]. Австралия муӈ муора точката — Йорк мыһа (10°41′14″ ү. ш. 142°31′54″ а. д.HGЯO), муӈ үүһэ точката — Саут-Ист-Кейп мыһа (43°38′34″ ү. ш. 146°49′38″ а. д.HGЯO), муӈ һаапаттаагы точката — Стип-Пойнт мыһа (26°09′08″ ү. ш. 113°09′22″ а. д.HGЯO), муӈ аллара точката — Байрон мыһа (28°38′00″ ү. ш. 153°38′18″ а. д.HGЯO)[16].

Кытыл уһуна 59 736 км буолар (материкка — 35 877 км, арыыларга — 23 859 км)[17], онтон исключительнэй экономическэй зона (кытылтан 370,4 км) — 8 148 250 км²[18].

Килиимэт

[edit | edit source]

История

[edit | edit source]

Австиалияны Дьеймс Кук арыйбыта

Нэһилиэнньэ

[edit | edit source]
Австралия возрастно-половой пирамидата (1950—2020)

2021 һыллаагы перепись түмүгүнэн, Австралия нэһилиэнньэтэ 25 422 788 киһи буолбута[19]. Онтон 2025 һыллаагы оценка түмүгүнэн 27 665 560 киһи буолбута[3].

Австралия аборигиэннэрэ

XVIII үйэ бүтүөрүгэр диэри, Австралия нэһилиэнньэтэ үксүн, 40—50 тыһ. һыл ынараа өттүгэр тиийбит, Австралия аборигиэннэрэ онуга атын аборигеннар этилэр.

Нэһилиэнньэ улакан чааһа — XIX—XX үйэлэргэ Эуропаттан кэлбит имиграаннар кэлэр көлүөнэлэрэ, үксүн ол имиграаннар Улакан Британияттан онуга Ирландияттан кэлбит эбиттэр. Бритааннарынан Австралияны олоктооһун 1788 һылга һагаламмыта, ол һылга маӈнайгы ссыльнайдар чаастара Австралияга түспүттэрэ онуга Порт-Дьэксон (аныгы Сидней), маӈнайгы ааӈыл һэлиэнньэтэ, төрүттэммитэ. Ааӈылыйаттан улакан иммиграция 1820-с эрэ һылларга һагаламмыта, ол кэмӈэ улаканнык овцеводство һайда турбута. Австралияга көмүс булуммутун кэннэ, иммиграция өссүө улаканнык улааппыта, онуга 1861 һылга 1 мөл. такса киһи олорор эбит.

Сидней — Австралия муӈ нэһилиэнньэлэммит гуората

2001 һыллаагы дааннайдарынан, Австралия нэһилиэнньэтин 27,4% атын дойдуларга төрөөбүт эбиттэр.

Австралия муӈ нэһилиэнньэммит гуората — Сидней, Һаӈа Үүһэ Уэльс диэн ааттаак муӈ нэһилиэнньэмит штат киин гуората[2]. Австралияга дьон үксүн байгал кытылыгар олорор, онтон Австралия ортотугар барыта пустыня буолар[20].

Административно-территориальнай араартыы

[edit | edit source]
Австралия штаттара онуга территориялара

Австралия 6 штаттан онуга 2 территорияттан турар. Штаттарынан Виктория (VIC), Һаапаттаагы Австралия (WA), Квинсленд (QLD), Һаӈа Үүһэ Уэльс (NSW), Тасмания (TAS), Үүһэ Австралия (SA) буолаллар. Материковай территорияларынан Муора территорията онуга Австралия киин гуоратын территорията буолаллар. Штат онуга территория статустара үксүн тэӈнэр, ол эрээри территориялар парламеннара федеральнай парламентан аллара турар. Онтон штаттарга федеральнай һоконугар конституцияга эрэ һуруллубут буоллактарына штат һоконугарыттан үрдүк буолаллар.

№ Аата Киин гуората Нэһилиэнньэ Тиэргээн
1 Австралия киин гуоратын территорията Канберра 454 499 киһи 2358 км²
2 Виктория Мельбурн 6 503 491 киһи 227 444 км²
3 Һаапаттаагы Австралия Перт 2 660 026 киһи 2 527 013 км²
4 Квинсленд Брисбен 5 156 138 киһи 1 729 742 км²
5 Һаӈа Үүһэ Уэльс Сидней 8 072 163 киһи 801 150 км²
6 Муора территорията Дарвин 232 605 киһи 1 347 791 км²
7 Тасмания Хобарт 557 571 киһи 68 401 км²
8 Үүһэ Австралия Аделаида 1 781 516 киһи 984 321 км²
Барыта 25 422 788 киһи 7 688 220 км²

Экэньиэмикэ

[edit | edit source]

Австралия — развитияламмыт пост-индустриальнай һудаарыстыба. Гини 2013-с һылга аан дойду иккис муӈ үчүгэйдик олорор дойду көрдүк билиммитэ[21], онтон 2021-с һылга бэһис буолбута (ИЧР 0,951 (олус үрдүк))[22]. 2011-с һылга Австралия 4 гуората аан дойду 10 муӈ комфортнайдык олорор гуораттар аксааннарыгар киирбитэ: Мельбурн — маӈнайгы буолбута, Сидней — алтыс, Перт — аксыс, Аделаида — токсус[23].

Австралия номинальнай ВВП-та, 2024-с һылга, 1,686 трлн. доллар буолбута (аан дойду 14-с муӈ улакан ВВП-та)[24]. Онтон ВВП ППС, 2024-с һылга, 1,780 трлн. доллар буолбута (аан дойду 20-с муӈ улакан ВВП-та)[24].

Австралия доллара Австралия һойууһун официальнай карчытынан буолар. Өссүө бу карчы Кокос арыыларыгар, Рождество арыытыгар онуга Норфолк арыытыгар туттуллар. Өссүө бу карчыны Тувалуга, Кирибатигэ онуга Науруга тутталлар.

Култуура

[edit | edit source]

Ылыллыбыт һирдэр

[edit | edit source]
  1. ↑ Австралия (государство). Улакан Россиятаагы энциклопедия
  2. 1 2 3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2015-16. Australian Bureau of Statistics
  3. 1 2 Population clock and pyramid. Australian Bureau of Statistics
  4. ↑ National, state and territory population. Australian Bureau of Statistics
  5. ↑ Area of Australia - States and Territories. Geoscience Australia
  6. ↑ Australia's size compared. Geoscience Australia
  7. ↑ Cocos (Keeling Islands). Geoscience Australia
  8. ↑ Christmas island. Geoscience Australia
  9. ↑ Ashmore and Cartier Islands. Geoscience Australia
  10. ↑ Coral Sea Islands. Geoscience Australia
  11. ↑ Heard and McDonald Islands. Geoscience Australia
  12. ↑ Norfolk Island. Geoscience Australia
  13. ↑ Australian Antarctic Territory. Geoscience Australia
  14. ↑ Remote Offshore Territories. Geoscience Australia
  15. ↑ Protected Areas and World Heritage. United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre
  16. 1 2 Continental Extremities. Geoscience Australia
  17. ↑ Coastline Lengths. Geoscience Australia
  18. ↑ Oceans and Seas. Geoscience Australia
  19. ↑ Population: Census. Australian Bureau of Statistics
  20. ↑ Deserts. Geoscience Australia
  21. ↑ Доклад о человеческом развитии 2014 — ИНТ докладынан
  22. ↑ The 2021/2022 Human Development Report — ИНТ докладынан
  23. ↑ Liveability Ranking Report August 2011
  24. 1 2 World Economic Outlook Database, October 2023

Тас һигэлэр

[edit | edit source]

Retrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/dlg/Австралия&oldid=6785015"