Wp/cak/Kich'ojib'al ri ixoqi'
Toq yotzijon chi kij kich’ijib’al ri ixoqi’, nitzijon chi xtani’ chuqa’ ixoqi' chi xa b‘a achike amaq', runimilen, rub’onil ntzijon chi kij konojel ri ixoqi’ ri e k’äs chi ruwäch ruwach’ulew. E k’o tinamït re’ kiniman ri nub’ij ri taqonem tzij, e k’o tinamït yalan k’ayew kib’anon ri ixoqi’ ruma man nya’öx ta kiq’ij achi’el nub’ij chupam ri taqonem tzij.
K'a wakami e k’o na tinamït, nib’an chi re ri ixöq chi majun nik’atzin wi, chi majun rejqalem chi xa xe nik’atzin richin yek’uje’ ral, chuqa’ nujosq’ij rochoch, man ya’öx q’ij chi re richin nuch’äk rupwaq, richin nuya’ runa’oj chupam ri molojri’ïl ri nib’an pa rutinamit, pa jun ach’alari’ïl xa xe nya’öx rulew ri achi’ ri ixöq majun nya’ox chi re, man ya’öx ta q’ij chi re richin nib’e pa tijonïk chuqa’ majun ruch’ojib’al toq nk’ule’.
Pa taq juna’ 1960 ri ixoqi’ xkich’ojij kich’ojib’al, ja re’ ri b’i’aj xkik’ul «feminismo» o «liberación femenina». Ruma ri ixoqi’ xkich’ojij chi kitojik pa jun samaj junam xtikik’ul achi’el richin jun achi’, chuqa’ ntz’ib’atäj chupam ri taqonem tzij chi junam ri kiq’ij kik’in ri achi’a’ chuqa’ kichojib’al richin jarupe’ kal nkajo’ chi ye’aläx chuqa’ richin man nk’uje’ ta k’al. K’ïy kayewal re’ xkïl pa kib’ey, ruma majun xek’axäx ta ri xkik’utuj.

Ri molojriïl kichin ixoqi’ rub’ini’an (ICW) ja ri’ ri nab’ey molojri’ïl ri xerumol ri ixoqi’ richin jalajöj tinaminatil richin xkito’ ruwi’ ri kich’ojib’al ri ixoqi’. Pa juna’ 1888, xkimöl ki’ ri tinamital Washington D. C. ixoqi’ kichin 53 molojri’ïl kichin 9 setajulew: Canadá, Estados Unidos, Irlanda, India, Reino Unido, Finlandia, Dinamarca, Francia y Noruega. Xek’uje’ ixoqi’ ri xkik’ül yan jun kitijonik pa ruwi’ jalajöj ruwäch samaj. Ri molojri’ïl tinamital kiximon ki’ rik’in ri ICW, xa xe rik’in ri’ nak’axäx ri kitzij pa ronojel ruwach’ulew. Ri ICW xsamäj pa Socedad de Naciones pa taq juna’ toq xb’anatäj kamisaxk cguqa’ kik’in ri Naciones Unidas pa II Guerra Mundial.
Pa wok'al juna richin ri XIX xchapatäj ri samaj pa ruwi’ kejqalem ri ixoqi’ richin xe’apon chupam ri molojri’ïl richin ri champomal chuqa’ pa runuk’ik ri taqonem tzij. Ri na’oj richin ri K'aqwäch kichin ri ixoqi’, junam xesamajïx rik’in ri K'aqwäch kichin qonojel ri ixoqi’. Wakami ri K'aqwäch richin ri ixöq ja ri’ jun ch’ojib’äl k’o rejqalem ja re’ samaj xb’an kuma ri Convención sobre la eliminación de todas las formas de discriminación contra la mujer. Pa 1893, ri tinamït Nueva Zelanda ja ri’ ri nab’ey tinamït ri xuya’ q’ij chi ke ri ixoqi’ richin ri K'aqwäch cha’onïk chuqa’ ri tinamït Australia xuya’ q’ij chi ke ri ixoqi’ pa juna’ 1902.
Pa Latinoamérica, pa a jujun amaq’ xkiya’ q’ij chi ke ri ixoqi’ pa ruwi’ ri K'aqwäch pa taq pa nik’aj chi re ri wok’al juna’ richin ri XX: Ecuador (1929), Brasil (1932), El Salvador (1939), RepúblicaDominicana (1942), Guatemala (1956), Argentina (1946) México (1955) y Honduras (1955).
Par ri q’ij 26 de septiembre de 2011 ri taluwuj Newsweek xuya’ rutzijol jun samaj pa ruwi’ kich’ojib’al ri ixoqi’ chuqa’ jun utziläj k’aslemal pa kiwi’ ri ixoqi’ pa jalajöj taq amaq’ ri e k’o chi ruwäch ri ruwach’ulew. Ri jalajöj ruwäch tzijol xtz’etetäj ri kich’ojib’al pa taq taqonem taq tzij, kiraxnaqil chuqa’ kitijonik, rub’eyal nkich’äk ri kipwaq chuqa’ kuchuq’a’ pa ruwi’ ri kina’oj pa taq jalajöj molojri’ïl.