Wp/cak/K'ajtzij
K’ajtzij
Ri k’ajtzij man jun ru q´ajarik pa ruyonil, xa xe nutz’aqatisaj o nujal ruq’ajarik jun tzij chuqa’ jun q’aptzij ri rachib’ilan. Chi rutz’ib’axik rokisan ch’ach’ k’uxatz’ib’, chi nuya’ jun ruq’ajarik k’ochik nsamajix k’ikin chik jun ley taq tzij chuqa’ nkitun ki’ chikikojol ri junan taq tzij. K’o jun ka’i’ oxi taq k’ajtzij ri jantape’ nokisax pa qach’ab’al, ri ye qajikib’a’ apo.
Xo’onil (partículas negativas)
Man nkijujik ta ri raponil jun b’anoj o jun chik peraj chi jun b’ab’, re k’ajtzij re’ ja ri: man chuqa’ ni. Ri kokolil man jantape’ nik’atzin chire ri tz’aqatisan k’ajtzij ta, po ma nuk’uaj ta rik’in b´anoj takanem (verbo en modo imperativo).
Tz’eteb’äl
Man xpe ta ri ajtz’ib’
La secretari no vino
Man ti pe
Que no venga
Man k’a’aj ta
No es galería
· Jujukinem (partículas afirmativas)
Nokisax chi ru jujik jun tzij, nub’ij jun chimab’äl, chi ki kojol re’ e k’o qäs nujujik chi ja’ o manaq, ri k’ajtzij nokisax pa re jun peraj re’ ja ri: ja', e je’
Tz’eteb’äl
Ja’, xib’e chi wachoch
Sí, me fui a mi casa
Je’, xkitz’ib’aj kan ri rubi’
Sí, lo inscribieron
E je’, rije’ rek’amon el
Sí, ellos se lo llevaron
· Chomtzij (partículas direccionales)
Inkib’ij jun k’ojib’äl akuchi nb’e wi ri b’anoj. Man nki k’an ta riwixal tzij chuqa’ rujotay tzij, man yesamaj ta pa kiyonil, ninb’iajsaj apo ri b’anoy tzij, re re’ tikirel b’anojil chuqa´man b’anojil ta.
| Chomtzij
Pe Apo Aq’anij El Kan Qa Ok |
Indicación
Direccional hacia acá Direccional hacia allá Direccional hacia arriba Direccional hacia afuera Direccional quedarse en el mismo lugar (también significar enfatizar o admirativa) Direccional hacia abajo Direccional hacia adentro (también puede ser afectivo) |
|---|
Tz’eteb’äl
Kan taq’axaj kan
Pe taq’axaj pe
El taq’axaj el
Aq’anij taq’axaj aq’anij
Apo taq’axaj apo
Ok taq’axaj ok