Wp/cak/Jalt'as
Re taq tzij re’ nkachib’ilaj ri t’as richin nkitzijoj rub’onil, runimilem, ruki’il chuqa’ ch’aqa’ chik, re taq tzij re’ yeqatz’ib’aj chuwäch ri t’as.
Ri jalt’as (jt’) Ja re’ jun peraj richin jun b’ab’ o jalajöj tzij ri nkiya’ rutz’aqat jun t’as richin nuya’ jun jeb’ël rutzijol; ja ri’ ri nuya’ rutzijol ri t’as achike rub’anikil o (chuqa’ ri nuna’ ri qaq’ chuqa’ ri qatza’m, jun tzetb’äl (nïm ri sik’iwuj) o chuqa’ a jujun chik jalt’as ri nch’ob’otäj (ri nnojitäj rik’in ri ch’ob’onïk, achi’el ri tz’etb’äl k’ayew ri sik’iwuj) Re jalt’as re’ nkiwachilaj ri t’as (sik’iwuj) chuqa’ nkiya’ rutzijol ri rub’anikil ri sik’iwuj.
Chupam ri ojer Kemchi’ xa xe nya’öx rukojoil ri Jalt'as weqb'i' chuqa’ ri K'ex k'utub'i' jalt'as; ruma k’a ri’ wakami, ronojel re k’isb’äl taq tzij re’ ye’ök chupam ri nkiya' jun utziläj rutzijol, ja k’a ri tzij jalt’as ja ri’ ri Jalt'as weqb'i'.
Nq’alaj ka’i’ rusamajixik jun jalt’as rik’in jun b’i’aj: jun chi ke rije’ nuya’ rutzijol, ruma, toq naya’ qa jun jalt’as achi’el man choj ta yatzijon chi rij jun sik’iwuj, ja chi rij jun räx sik’iwuj; ja re’ ri taq jalt’as ri nkiq’alajarisaj rub’anikil jun ch’uxtäq. Jun chik, ri jalt’as tikirel nokisäx richin nuya’ rutzijol jun t’as, re’ man q’alaj ta jeb’ël rutzijol, jun tz’etb’äl ri ichaj räx (man nuq’alarjisaj ta kib’onil ri juley chik ruwäch ichaj); wawe’ nuya’ retal jun jalt’as ri nuya’ rutzijol rub’anikil; re re’ jantape’ nokisäx pa jun pach’un tzij chuqa’ pa lemïk.
| KIB’ANIKIL | KIJUB’ULIK | KIB’ONIL | KIKI'IL |
|---|---|---|---|
| Setesïk | Simïl | Käq | Ki’ |
| B’olob’ïk | K’isïk | Kaqköj | Tzäy |
| K’olok’ïk, sirisïk | Chuw | Xaq | Ch’äm |
| Kajtz’ïk | Xex | q’ëq | K’äy |
| Oxtz’ïk | Qoq | Xaqxöj/q’eqq’öj/
Chajchöj |
Poqön |
Ri jalt'as ja ri', pa kaxlan tzij, jun tzijri jantape' k'o chu naqaj jun t'as, ja re' rutz'aqat jun q'aptzij ja ri' ri k'o chuwäch o chi rij jun t'as, nuya' retal wi ixöq wi achi' chuqa' ri ajilab'äl.
Rik'in la ku'jitznem, ri jalt'as nuya' retal wi ixöq wi achi chuqa' nuya' rutzijol rajilab'al richin nuya' retal ri t'as chuqa' jantape' k'o chu naqaj ri t'as. E k'o jalt'as ri nkiya' rutzijol (kow, man qitzij ta, nkowin, man k'o ta ruchuq'a'...) ri k'a majani nkiya' ta rutzijol wi ixöq wi achi' wi xa xe nuya' rutzijol rajilab'al.