Jump to content

Wp/cak/AJXIK'

From Wikimedia Incubator
< Wp | cak
Wp > cak > AJXIK'
Re jun palow patx

Ronojel ri ajxik’ yek’ase chuqa’ rek’iy, jun nïm moloj pan ulew. Ri ajxik’ e k’o pa jalajöj k’ojlib’äl chuqa’ akuchi k’o k’ïy tew, pa k’ojlib’äl k’o k’ïy k’atän jun nïm moloj taq ajxik’ yek’ase chi ri. Pa ruwi’ ri qate’ rachulew yek’ase k’ïy chikopi’ achi’el pa Colombia, Peru chuqa’ Brasil e yek’ase k’ïy tzikina. Pa Nueva Zelanda, Madagascar chuqa’ Australia yek’ase juley chik ajxik’ pa jub’a’ yek’ase chi ri.

K’ïy b’ey nikib’ij chi ri ruwäch q’ij k’atän yekoje’ jalajöj ajxik’, xa xe jun tijonem xkib’ij chi pa taq k’ojolib’äl nïm raqän e k’o k’ïy jalajöj ajxik’ po chuqa’ jun chik tijonem nub’ij chi toq yek’ase pa taq k’ojolib’äl nïm raqän k’iy k’ayewal nikib’il chuqa’ ko’öl ri kik’aslem. Juley chik ajxik’ yek’ase  pa palow, ri ajxik ri’ xa xe yeb’e’el toq k’o kisaqmolo’ richin k’o ral achi’el ri saq’eqlow. Jun etal chi kij, yemuxan pa palow 300 etok’al chupam ri palow.

K’ïy ruwäch ajxik’ yek’iy pa jalajöj k’ojolib’äl akuchi’ ri achin xkiya’. Ejujun ajxik’ xkiya’ richin ta nikikanunïk achi’el ri kaqtumutüj pa k’ïy peraj ruwach’ulew. Juley chik man kajo’ po xek’oje achi’el nimak’el chuqa’ ri cotorra argentina ek’o pa taq corral po xeb’e’el, ke ri xk’oje pa jun chik k’ojolib’äl akuchi’ man epetenäq. Ri garcilla bueyera, ri chimachima o ri cacatua galah xkik’oje kiyonil matyox ri tik’on xkiya jun utzilej rulewal.

Nuk’ub’aq nuk’ulem

Kinuk’ub’aq ri ajxik’ achi’el jun tuwo, majun rupam, po yalan köw chuqa’ majun ralal. Chupam ri’ kib’aq, kaq’ïq’ nojnäq chuqa’ nikib’än jun rik’in ri nuk’ulem uxlab’äl. Ronojel rub’aq k’o pa kib’i e jun, ri ruche’el wij ajxik’ k’o jalajöj ruma ri ajilanïk vertebres cervicales jantape’ k’ïy chuqa’ kiqul rab’aräq.

Ri raqän ajxik’ cha’oxïk pa taq molaj akuchi k’o ruwi’ aqanaj. Pa wo’o’ molaj ri  anisodáctilos, zigodáctilos, heterodáctilos, sindáctilos y pamprodáctilos. K’ïy ajxik’ xa xe kaji’ ruwi’ aqanaj po k’o juley chik xa xe oxi’ o ka’i’ ruwi’ aqanaj, ja re ri yecha’ pa rupimïm o ruchuq’a.