Jump to content

Wp/bci/Akwa Boni

From Wikimedia Incubator
< Wp | bci
Wp > bci > Akwa Boni

Akwa Boni (annzɛ Akoua Boni) ti Abla Pokou m’ɔ ti sran ble famiɛn bla kun m’ɔ takali baoulé nvle’n Côte d’Ivoire lɔ’n, i aosua bla, afin ɔ fin Ghana yɛ ɔ ba. Ɔ dili famiɛn afuɛ 1730 lele fa juli afuɛ 1750 nun.

I nguan nun ndɛ

[edit | edit source]

Akwa Boni dili famiɛn afuɛ 1730 lele fa juli afuɛ 1750 nun. Ɔ takali Walebo famiɛn diwlɛ’n Sakassou lɔ. Famiɛn bla Abla Pokou i aosua bla’n mɔ ti ti'n, kɛ famiɛn bla’n wuli afuɛ 1730 nun’n, ɔ dili famiɛn bla'n i aja, kpɛkun ɔ yoli baoulé famiɛn diwlɛ’n i su kpɛn. Kɛ Ndranouanfuɛ’m be bo sandili’n, Akwa Boni nin famiɛn’n i akpasua'n su fuɛ wie'm, be takali Walebo nvle’n. Ɔ fali ajalɛ kɛ ɔ́ kó trán Walebo nann ɔ sɛmɛn i sin Ndranouan lɔ kun, yɛ ɔ ko tran Niamounou lɔ.

Bé Ndranouan lɔ be nun trulɛ'n ɔ jɔli famiɛn bla Akwa Boni i klun. I sɔ akundan'n mann be kwla nyannin asiɛ uflɛ wie'm ndɛndɛ mɔ be a kacili baoulé'm be tranwlɛ. famiɛn bla Akwa Boni fali klɔ wie'm bo sin yali Walèbo'n yɛ ɔ takali klɔ sɔ niɔn. Alanguira-Assabou nga be fin Tometi-Sakassou'n bé kɛn i be wundɛ nun kɛ be nannan'm bé sa trannin i sɔ akundan sɔ nun wie. Klɔ sɔ’n i dunman’n yɛle “Tometi,” mɔ i bo’n yɛle kɛ “ sasa min ti’n” annzɛ kusu be sasa lika'n annzɛ be kpli i ti famiɛn bla Akwa Boni i duman nun.

Famiɛn bla Akwa Boni mannin atin kɛ be tuu Ayahou’m be Blelè nzue ba’n i nuan lɔ naan mann Asandrè’m be tran lɔ. Ɔ yoli maan Kodè’m be tuli sa nga be fin Salegele be fɔ kpa, jasolɛ bɔ be jasoli i wun ti. Wa yaciman Goli nga be fin Goliblénou bé sa tɛ nga be yoli'n wa cɛman bé. Kɛ ɔ ko yo naan i famiɛn diwlɛ’n nunfuɛ’m b’a sɔn'n ti'n, ɔ sɔli Asandrèfuɛ'm be nun, famiɛn Opoku Ware i sunmanfuɛ mun ɔn mɔ be juli wawoulé nun afuɛ 1732 nun. Ɔ yoli i sɔ Ngban’m be lika afuɛ 1735 nun’n, be fin Ngbanya (Gonja), Botesa alɛ'n ngɔ tɔli Asante nin Gonja be afiɛn'n, tuli be bo afuɛ 1732 nin 1733 be nun. Kɛ Ngban'm be sinnin Ano lɔ lika’n nun be wluli Baoulé nvle’n nun'n e kwla sé afuɛ 1735 nun'n, famiɛn bla Akwa Boni sɔli be nun klanman Walɛbo lɔ, kpɛkun ɔ fali be su kpɛn'm wlɛli i famiɛn diwlɛ’n i lika nianlɛ’n be nun. I sɔ nun ɔ mannin be klɛn dan kun mɔ be flɛ i kɛ Hausserai Kôkô (“e sro ɔ”), ɔ klee be junman uflɛ’n i nzɔliɛ.

Famiɛn bla Akwa Boni yɛ ɔ mannin atin kɛ nvle’m be bo be sandi ɔ. Wie liɛ’n, ɔ sunmannin sonja akpasua wie mun kɛ be ko suan be nga ɔ ti bɔ be fuan gGouro'm (Glo'm) Bandama nzue ba’n i wia atɔliɛ lika’n nun, naan be fa be asiɛ’m.

Ɔ seli aloufuɛ nnyɔn Kouao Gnanguè nin Bouassi Pri’n be kɛ be nuan jasolɛ nga Toumodi lɔ Anafofoè'm be jaso'm. Kɛ Akawa kpɛn Akpedrin Malan w’a kplinman su kɛ ɔ́ fá famiɛn ninnge wie mun mɔ famiɛn bla Abla Pokou fali be wlali i sa nun laa’n man'n, ɔ sunmannin sran wie'm mɔ Asoa Kouahin yɛ ɔ sie be’n kɛ be ko kpɛkpɛ i nun.

Famiɛn bla Akwa Boni mɔ i famiɛn dilɛ’n wieli afuɛ 1750 nun lɔ’n, i wa nga be flɛ i kɛ Kouakou Djè’n, mɔ ti i kacifuɛ'n, ɔ sieli i Sakassou lɔ. Ɔ kplannin klɔ bo bia'n sin yali i nin i ndia’n. Ɔ maan, Sakassou (lika nga be sie fuɛn'n) ɔ yoli Walèbo nvle’n i klɔ bo bia.

Sannganlɛ ngɔ o famiɛn bla nɲɔn’m be afiɛn'n

[edit | edit source]

Kosan cinnjin kpa kun baoulé famiɛn diwlɛ’n i wun ndɛ’n nun yɛle Sannganlɛ ngɔ o famiɛn bla nɲɔn’m Abraha Pokou nin Akoua be afiɛn'n.

I kpa bɔbɔ’n, sa nin ninnge kpanngban mɔ lã ndɛ’m be waan Abraha Pokou yɛ ɔ yoli’n, Akoua Boni yɛ ɔ yoli be ɔ. I wie yɛle kɛ, klɔ nga be flɛ i kɛ Walèbo mɔ blɛ sunman nun’n, be se kɛ Abraha Pokou yɛ ɔ boli’n, i nanwlɛ nun'n, Akoua Boni yɛ ɔ takali ɔ, ɔ maan ɔ yoli politiki nin sielɛ lika cinnjin kpa kun.

I sɔ Sannganlɛ’n fin ndɛ nga ba kwla klɛman ba sieman bɔ be nuannun yɛ be kan’n ti, blɛ sunman nun’n, be fa sa nga be juli laa’n, ɔ nin sran nga be yoli i sɔ sa mun, be mann sran nga ba yoman mun. Kɛ ɔ yo sɔ ndɛ be sran kan klelɛ ɔ sanngan sanngan. Wie liɛ’n, kɛ be fa be sunnzun laa sa nga be juli sakpa’n, ɔ ti kekle. I sɔ’n ti’n, laa sa'm be su like klefuɛ’m be wan ɔ fata kɛ bé yiyi ndɛ'm be nun weinwein nan ba kwla si baoulé'm bé wundɛ'n i weinwein.

Ndɛ nga be kan be nuan’n, be le lika cinnjin kpa Baouléfuɛ’m be wla nun. Sanngɛ, kɛ mɔ blɛ sunman nun’n, be fa ato ndɛ nin sa nga be juli sakpa’n be sanngan nun’n ti’n, wie liɛ’n ɔ ti kekle man laa sa sifuɛ mun kɛ be fa ndɛ nanwlɛ’n nin ato ndɛ’n be sie be afiɛn. Kannzɛ ndɛ sɔ’m be ti cinnjin kpa naan wawlé i su ndɛ’n nin i nzuɛn’n w’a ka nguan nun’n, sanngɛ ɔ fata kɛ be suan be su like kpa naan b’a wun ndɛ nanwlɛ’n nin ndɛ ngbɛnngbɛn’m be wlɛ. Akoua Boni i famiɛn dilɛ ndɛ’n ti ajalɛ kpa kun: ndɛ nga be kan kle sran mun’n, be nin laa sa nga be ti su’n be kɔman likawlɛ tʃin kwlaa.

Kannzɛ bɔbɔ Akoua Boni’n i aja’n ti like mɔ be kwlá kpɛmɛn i sin wawlé famiɛn diwlɛ’n i su ndɛ’n nun’n, sanngɛ ɔ ti cinnjin kɛ be fa i ayeliɛ’m be sie be laa sa’m be su naan b’a wun wafa nga kwlalɛ’n di junman’n, ɔ nin wafa nga wawlé’m be nvle’n i nunfuɛ’m be kacili’n i wlɛ kpa afuɛ ya kpɔlɛ 18 nun.