Wp/bci/Agboville
Agboville, mɔ be flɛ i ekun kɛ Agnéby, mɔ ti suplefɛktir nin Agnéby depaateman'n be klɔ'm be bo bia'n, ɔ ti blɔfuɛ kun mɔ o Côte d’Ivoire'n i ja ngua lɔ wia afiliɛ lɔ lika nu. Afuɛ 2021 nu'n, i nun sran'm be nuan ti 135.082, yɛ ɔ nin Abidjan be afiɛn ti nun kilomɛtri 79. Sran nga be o lɔ mu be nun sunman be ti Abé, Krobou, ɔ nin Attié mun, be o Akan akpasua dan nun. Kɛ e se yɛ'n Agboville klɔ'n i mɛr'n suan N’cho Acho Albert.
I laa sa'm nin i politiki sa'm
[edit | edit source]Kɛ be fa akpɔ nga gudrɔn o su'n, Agboville nin Abidjan, nvle i sika klɔ dan'n, be afiɛn tinun kilomɛtri 79, ɔ o i nglo lɔ lika nun.
Asiɛ su ninnge'm be yelɛ waka, like dilɛ fie'm, cafe, nin cacao, ɔ nin sika ɔkwlɛ. Nvle sunman nun sran'm be o lɔ ale ja ngɔ fɛ i Abidjan kɔ Niger'n ti. I nun sran'm, be nun sunman be ti Abé'm, nin Krobou'm (Abe'm be akpasua kaan kun), ɔ nin Attié'm, be o Akan'm be akpasua'n dan'n mɔ o Ashanti (mɔ o Ghanan lɔ'n) nun Abé'n ti Kwa aniɛn akpasua'n i wafa'n kun. Nvle wafa vie'm bɔ be ti aofuɛ'n be sɔnnin kpa lɔ, ɔ maan klɔ'n ti nvle sunman be klɔ. Agboville klɔ'n ti fie sika lika mɔ café nin cacao'n fie dilɛ'n dunmua sika kunndɛlɛ nun. Lika sɔ'n ti manda (poyo) fie dilɛ lika dan kpa. ale ja nga ɔ fɛ i Abidjan kɔ Niger'n kpɛ nun, yɛ Autoroute du Nord'n mɔ sɛ be sunnzun'n ɔ kwla ju kilomɛtri kɔe 100 kun su. Junman ngɔ dunmua annzɛ klɔ siesielɛ'n mɛn i wun atin dan'n yɛlɛ fie dilɛ, nin agro-industrie (fiesu ninnge'm be like fa jilɛ), nin nnɛn'm be talɛ'n, nin waka be mannzin nu junman dilɛ, ɔ nin tourisme (lika ngwlaman'm bɔ be tannin sika nan nian be'm).
Laa n'dɛ
[edit | edit source]Tu tranlɛ'n su ndɛ
[edit | edit source]Abé mun be fin Ghana, be ti Agoua'm be anunman mɔ Agni Brafe N’Denié nin Moronou'm, be toli be atinnun blɛ bɔ be kɔ Côte d’Ivoire'n, afuɛ ya kpɔlɛ 17 nin 18 be afiɛn.
Lalofuɛ uflɛ wie'm be wan be tuli be bo Bénin lɔ, be sinnin Ghana lɔ, i sin be ɔli Côte d’Ivoire : « Famiɛn Béhanzin sunmannin Abe'm kɛ be ko kunndɛ sui je ; i sɔ tiɛ be juli Ghana lɔ niɔn. Liké kundɛlɛ sɔ tiɛ bea kali Côte d’Ivoire mlɔnmlɔn niɔn ». Abe'm be dunman'n, be aniɛn'n, nin be nzuɛn'n, be nin be niaan Ashanti nin Akan nga be o Bénin nin Togo mɔ be mantan'n, be liɛ be ti kun.
Be wan Abé'm be nannan klikli'n be flɛ i kɛ Kery-Kery, i wa Attobra yɛ ɔ dili kacili ɔ. I kusu i wa yasua Kouasan mɔ Kery-Kery nin Abobia nin Akossou be suli i su'n, ɔ kacili i.
Akossou i blɛ su yɛ Abe mun, mɔ be mantanfuɛ nga be flɛ be kɛ Konogo'm nin Ashanti'm be kan ndɛ kekleekle be'n ti'n, be jasoli Ghana lɔ be ko kunndɛli lika nga be ti diin. Be kɔlɛ nun'n, afuɛ kɔe ya kpɔlɛ 18 nun'n, Patchibo mɔ ɔ ti Akossou nin Nana Yah Abobia be wa'n yɛ ɔ dunnin mmua be ɲrun ɔn. Abé'm be kpɛli Tanoé, nin Comoé, kɔkun be ko trannin Adzopé nin Agboville be afiɛn nun. Lɔ yɛ Patchibo takali klɔ nga be flɛ i kɛ Douda mɔ andɛ be flɛ i kɛ Grand-Morié niɔn.
Patchibo ɔli i ɲrun, kɔkun ɔ ko sieli i nvle'n i lika kun mɔ ɔ nin Agnéby be afiɛn tinu kilomɛtri kɔe blu-nin-nun, lɛ yɛ ɔ takali klɔ nga be flɛ i kɛ Allahin mɔ andɛ be flɛ i kɛ Loviguié niɔn.
Kɛ ɔ fɛ i Douda nin Allahin be su'n, Abé'm be fuannin Atié mun, be mantanfuɛ nga be o be wia afiliɛ lɔ lika nun'n nun. I sɔ ti yɛ andɛ e wun Abé klɔ wie mun Bingerville suplefɛktir nun niɔn. Be trɛ wɔli wia atɔliɛ lɔ lika nun, Bandama nzue ba i wun lɛ, ɔman Abé'm be klɔ mɔcuɛ o Tiassalé suplefɛktir nun.
Be se ekun kɛ Abé wie'm mɔ be fin Douda klɔ su lɔ'n, be ko trannin Tiassalé i sin lɔ, be yɛ be flɛ be Dida mun niɔn. Dida'm be akpasua kan sɔ'n, trali aenguɛ dan kpa kun mɔ be flɛ i kɛ tukpɛ, i bo yɛle kɛ “aunjuɛ aenguɛ tralɛ”. I sɔ'n kle wafa nga be wla kwla kpɛn aniɛn'm be nun titilɛ'n i ndɛ'm be su.
Agboville depaateman nun'n, aniɛn nɲɔn yɛ be tran lɔ ɔ : Abɛ'm nin Abɛ-Krobou'm. I sɔ nvlé'n nin Côte d'Ivoire nvle akpasua uflɛ wie'm, nin aofuɛ nvle fanunfanun'm, be tran lika wlɛ. ɔ le klɔ 104 ɔ nin nanmue ablasan (30) mɔ be kpɛkpɛ nun kantɔn nnun, be nun nnan (4) : Morié, Abé-évé, Tchoffo nin Khos be ti Abɛ kantɔn nnan, yɛ kantɔn Krobou, mɔ ti Krobou aniɛn akpasua'n, mɔ i yɛ be dunmua tɛkɛli i afuɛ akpi blu-nin-nnyɔn nun i sin ka nan ba wu J. -C (Jésus-Christ)'n, kun, yɛ aniɛn akpasua nsiɛn su : Dida'm, mɔ afuɛ ya kpɔlɛ 18 i afiɛn lɔ'n, be titili nun'n.
Lomuɛn tralɛ blɛ nun
[edit | edit source]Abɛ'm be ti kplilɛ jasolɛ nga be jasoli i afuɛ 1910 nun'n (afuɛ 1905 mɔ fa ju 1918 nu'n) ti Aflansi i nvle'm be lomuɛn tralɛ'n i nyrun cé silɛ dan kun reziɔn nun, yɛ ɔ yoli blɛ tɛ yɛ kekle mannin siefuɛ'm. I yoli ale ja ngɔ fɛ i Abidjan kɔ Niger'n i siesielɛ'n ti.
Siefuɛ'm be klunngbɔ tulɛ nun'n maan be yili sran nga be trali be'm ɔli libertés (ti nyanlɛ) klɔ'm be su. I sɔ ayeliɛ'n, ɔ yoli siefuɛ'm be like klelɛ like : Lomuɛn tralɛ blɛ nun siefuɛ'm be nantili Gabriel Angoulvant mɔ ti lika'n i guvɛnɛr'n lele fa ju afuɛ 1915 nun'n : «klɔ'm be su wlulɛ aunjuɛ blɛ nun'n» (1893-1908), mɔ su Abɛ'm be nyrɛnnɛn klelɛ'n nin be Congo-Brazzaville; nin Centrafrique, nin Afrique Centrale lɔ nvle wie'm be nun ekun, be tra fa kɔlɛ, «i sin be we kekle su wlulɛ blɛ'n» (1908, 1910, 1915). Agboville'n wo Klɔ kan nga Lomuɛn trafuɛ'm be takali'n be nun, kɛ jɛkuajo tukpacɛ kle be yalɛ'n ti'n, be jasoli Erymakouguié klɔ su. Yɛ ndɛndɛ kpa kantɔn Abɛ i alɛ kunfuɛ'm be ngblaliɛ. Afuɛ 1916 nun, be fali klɔ sɔ yoli Agnéby nin Adzope klɔ'm be bo bia.
Be takali Syndicat agricole africain (sran ble be fie dilɛ anuannzɛ) (SAA) afuɛ 1944 nun Agboville lɔ, Anoma fie dilɛ lika be nun, Agboville-Tiassalé atin su lɔ. I su yɛ afuɛ 1946 nu'n Gabriel Dadié, Joseph Anoma nin Félix Houphouët-Boigny (be liɛ be tran Côte d'ivoire), nin Houezzin Coulibaly, ɔ nin wie'm ekun, be jrannin kpɛli parti unique, PDCI-RDA niɔn. Dɔrtrɔ bian Ernest Boka m’ɔ fin Agboville, kɛ ɔ fɛli i Amlɛnkɛn be mɛn nun lɔ sɛli i sin'n, ɔ wlali Houphouët-Boigny i wunmiɛn kɛ be kpɛ parti politiki sɔ'n nin i nun siesielɛ'n.
Kɛ be ɲannin be ti'n (andepandansi'n) sinnin'n
[edit | edit source]Afuɛ 1964 nun’n, Ernest Boka, politikifuɛ kun mɔ mantan Félix Houphouët-Boigny kpa'n, wuli bissua lɔ. I sɔ ti'n, reziɔn'n nin parti unique PDCI'n be buli lele fa juli depite be vote blɛ'n nga ɔ juli afuɛ 2011'n i desamblu sra'n i le 11 su, blɛ sɔ nun'n Politiki nun be nga be o Fama su, bɔ be wun i Rassemblement des républicains de Côte d'Ivoire (RDR), PDCI-RDA, l'Union pour la démocratie et la paix en Côte d'Ivoire (UDPCI), Mouvement des forces d'Avenir (MFA) be nun'n, be annuanzɛ'n ti kwla trannin reziɔn nin klɔ'm be bo bia su.
Afuɛ 1971 nun'n, Famiɛn M’bassidjé François wuli, yɛ kɛ ɔ fɛ i lɛ’n, b’a sieman famiɛn dilɛ'n wieli lɔ. Afuɛ 1972 nun’n, Agnéby i (foire) aata dilɛ klikli nin i kasiɛn i siesielɛ nun'n, sa cinnjin kpa kun juli: angblannan kpɛnnin Philippe Yacé m’ɔ ti assemblée nationale i plezidan i sɔ blɛ nun’n, m’ɔ ti président Houphouët i janunfuɛ’n, i su.
Afuɛ 1996 nun’n, Plezidan Henri Konan Bédié wɔli Agboville lɔ kɛ ɔ ko yi Ernest Boka i asieliɛ i nglo Grand Morié lɔ.
Afuɛ 2003 i zanvie sra nun'n, Rebɛl (ɲin keklefuɛ) nga be jasoli Gbagbo i sielɛ i wun'n, be wan be fa klɔ'n, sanngɛ Abɛ nin Atie'm be ti kplilɛ ti be nun sunman be wuli. Be sacili klɔ’n i afiɛn lɔ lika’n dan kpa. Afuɛ 2005'n i ɔtɔblu i le 2 su’n, be dili Front Patriotique (nvle i klolɛ ti kplilɛ nga be kplili'n) i cɛn dan kun, Plezidan Laurent Gbagbo nin Charles Blé Goudé (Congrès panafricain des jeunes patriotes i plezidan'n) be nyrun.
Afuɛ 2005 nun, susute dan COTIVO, usini ng’ɔ fa fɔkɔ yo be wun wlawlalɛ ninnge'm GYN, WAX, ninnge uflɛ wie mun ekun, ɔ nin i nun sran kɔe 2.000 di junman’n, politikifuɛ'm nin sonja’m be alɛ’n tɔli i su dan, ɔ maan ɔ jrannin i junman’n, san afuɛ 2015 nun yɛ be a tikeli i ekun ɔ.
Afuɛ 2006 décembre nun, Léonard Offoumou Yapo m’ɔ ti mɛn wunmuan nun scout be anuannzɛ i su kpɛn i sin kpɛn laa, m’ɔ ti Agboville lɔ klɔ kpɛn i ukafuɛ klikli nga be fali, ɔ wuli Paris lɔ. Afuɛ 2009 nun, Gaston Boka Mené m’ɔ ti asɔnun kpɛnngbɛn be nun kpɛnngbɛn, ɔ wuli wie. Afuɛ 2010, octobre nu, be dili afuɛ 1910 nun ɲin kekle nga Abe yoli i afuɛ ya kun. Afuɛ kunngba sɔ nu, président Gbagbo ɔli Agboville lɔ.
Afuɛ 2011'n i novamblu sra nun, Agnéby reziɔn'n mɔ Agboville ti i klɔ'm be bo bia'n, ɔ kacili Agnéby-Tiassa, yɛ politiki siesielɛ nun ɔ nin Adzope mɔ wa kaci attie'm be reziɔn uflɛ'n i klɔ, mɔ be tɔn i dunman kɛ Mê Reziɔn annzɛ Messan, be titili nun.
Agnéby-Tiassa i blɔfuɛ klɔ cinnjin'm yɛle Agboville (reziɔn i klɔ dan be bo bia'n), nin Tiassalé, nin Sikensi, ɔ nin Taabo (depaateman'm be klɔ dan'm be bo bia'm).
Afuɛ 2011'n i desamblu nun, Agboville kacili ɔli fama su, ɔ nin RDR nin PDCI-RDA paati'm mɔ be kan boli nun RHDP nun'n, be vote lɛ. Yɛ minisri Adama Bictogo kacili Abɛ'm be nuan ijɔfuɛ cinnjin'm be nun kun Assemblée nationale (depite be annya) nun lɔ.
Afuɛ 2012'n i fevrie sra nun'n, kɛ fɔundi loto'n sin Abɛ nvle nun lɔ, Charles Konan Banny, m’ɔ ti laa Premier Minisri'n, m’ɔ ti la Commission Dialogue, Vérité et Réconciliation i su plezidan'n (kpɛn'n), ɔ wlali sran be fanngan kɛ be fa be wun wlɛ i afiɛn siesielɛ'n i junman nun kpa, afin i sɔ yɛ man nvle kun yo kpa ɔ.
Afuɛ 2015'n i mɛ sra nun'n, plezidan Alassane Ouattara ɔli Agboville lɔ, i wafa kun mɔ ɔ leman wunsu. Be sieli i Abɛ'm be kpɛn kikli, lɔ klɔ kpɛnngbɛn'm be tɔnnin i dunman kɛ “Nanan Obodji Soboa II”.
Be sielɛ'n i siesielɛ
[edit | edit source]Abɛ'm be o canton nnun be nun: Morié, Tchoffo, Koss, Abè-Vé (ou Abè-éwè) et Krobou. Asa ekun, aniɛn'n i nun kpɛlɛ akpasua nsiɛn su'n, be flɛ i kɛ Toupkès annzɛ Didas, be nin Abɛ'm be tili nun afuɛ ya kpɔlɛ 18 i afiɛn lɔ.
Kɛ mɔ ale ja sin lɛ ti'n, Agboville kacili sika kundɛlɛ lika cinnjin ndɛndɛ kpa, afin lɔ yɛ be yia lomuɛn tralɛ trɔ'm be su ɔ. Afuɛ 1953 nun, klɔ sɔ yoli komini kan mɔ be kwla di nun junman.
Politiki nin sielɛ
[edit | edit source]Andepandansi blɛ nun afuɛ 1961 nun'n, ɔ kacili suplefɛktir, i sin ɔ kacili plefɛktir afuɛ 1968 nun. Afuɛ 1975 nin 1980 be nun'n, be kpɛli suplefɛktir uflɛ nnyɔn : Rubino nin Azaguié, Mamadou Koulibaly mɔ ti Côte d'Ivoire i Assemblée Nationale'n i plezidan kɛ ɔ fɛ i afuɛ 2000 lele fa juli afuɛ 2012'n i Zanvie sra nun. Afuɛ 2005 nun, Awa kpɛli Grand Morié suplefɛktir'n nin komini uflɛ wie'm.
Afuɛ 1980 nun, klɔ sɔ kacili komini, yɛ Léonard Offoumou Yapo yɛ be kpɛli i mɛr kikli niɔn. Afuɛ 1985 nun'n, Rubino nin Azaguié klɔ'm be kacili komini wie. Afuɛ 1997 nun'n, kɛ nvle siefuɛ Henri Konan Bédié ɔli lɔ, be fali lika uflɛ wie mun ekun yoli suplefɛktir mun : Grand-Morié, Céchi yɛ Oress-Krobou.
Afuɛ 1978 nun, mmla nga be kpɛli mun'n, be nun kun man klɔ 27 be kacili komini nvle wunmuan nun. Afuɛ 2012 nun, Ouattara guvɛrneman'n kplinnin komini 197 be su.
| Vote tʃin | Duman | Parti | Qualité | Statut |
|---|---|---|---|---|
| 2001 | Raymond N'Dori | FPI | Cardiologue, homme politique | Be Vote li i |
| 21 avril 2013 | Martin M'Bolo | Di ibɔbɔ i juman | Opérateur économique | Be Vote li i, akpasua i su kpɛn Agnéby-Tiassa |
| 13 octobre 2018 | Dimba N'Gou Pierre | Rassemblement des Houphouëtistes pour la Démocratie et la Paix | DG de L'AGEROUTE | Be Vote li i, Agnéby-Tiassa akpasua i su kpɛn |
| Vote tʃin | Duman | Parti | Qualité |
|---|---|---|---|
| 1980 | Léonard Offoumou Yapo | PDCI-RDA | Enseignant, Cadre politique |
| 1980-1985 | Léonard Offoumou Yapo | PDCI-RDA | Enseignant |
| 1985-1990 (mandat inachevé) | Denis Ossey Gnassou | PDCI-RDA | Homme politique |
| 1995-1997 (mandat inachevé) | Nicolas Kouandi Angba | PDCI-RDA | Economiste (Ministre du Commerce) |
| 1997-2001 (achève le mandat de KOUANDI) | Frédéric Aké Mbo | PDCI-RDA | flua kle fuɛ |
| 2001 | Claude Assamoi | Di ibɔbɔ i juman | Pharmacien |
| depuis le 21 avril 2013 | Albert Acho N'Cho | RHDP | Colonel des douanes |
Politiki nun sran be janunfuɛ nin depite mu
[edit | edit source]| Vote tʃin | Duman | Parti | Qualité |
|---|---|---|---|
| 1960-1980 | Gaston Boka-Mené | PDCI-RDA (sran n'ga be takali) | dɔtrɔ |
| 1975-1980, 1980-1985, 1990-1995 | Léonard Offoumou Yapo | PDCI-RDA | professeur, principal de collège |
| 1985-1990 (djuman n'ga wa wieman) | Denis Ossey Gnassou | PDCI-RDA | pilote, conseiller à la présidence |
| 2001 | Daniel Akpindé | FPI | kle fluwa CAFOP lɔ |
| 2011-2016 | Adama Bictogo | RDR | opérateur économique |
| Depuis 2016 | Adama Bictogo | RDR | opérateur économique |
Sran'm be nuan
[edit | edit source]Kɛ be kali sran be nuan afuɛ 2014 nun'n, Agboville lɔfuɛ'm be ti sran 95.093, ɔ maan i yɛ ɔ ti klɔ dan ngɔ mantan Abidjan niɔn.
Nvle nga be o lɛ lika'n yɛle Abɛ'm, mɔ be sɔnnin kpa'n, ɔ nin Krobou'm, Akan akpasua'n kwlaa, be nga be tran nzue nuan lɔ, mɔ be ti yasua ba. Aofuɛ suaman kpa be uka be su, ɔ Agboville klɔ ti vle sunman klɔ mɔ be ti sanganwa.
Depaateman i nuan su'n ti 3.850 km², kɛ e jran sran'm kalɛ nga be kɛli i afuɛ 2014 nun'n su'n, sran'm be ti 292.109.
| 1975 | 1988 | Est. 2010 | 2021 |
|---|---|---|---|
| 26 914 | 46359 | 78 100 | 135 082 |
Lika'n i wafa
[edit | edit source]Kan'n ɔ o'n
[edit | edit source]Fluwa suanlɛ
[edit | edit source]Agboville lɔ, suklu sua sunman be o lɔ : bakanngan'm be awa sulu nnan (Obodjikro, Cotivo, Artisanal nin Plateau), gbanflɛn nin bla kanngan'm be awa sulu nnan nnan (lycée Moderne, collège Moderne nin Centre de Formation et d'Apprentissage des métiers féminins) ɔ nin sran wie'm be tiaun suklu (privé) nnun (lycée moderne Eyemon Niangoran Michel, lycée Jacques Aka, Institut Nakoi, collège Moderne EDEN, yɛ collège Daouda Coulibaly).
nianmien sulɛ
[edit | edit source]Agboville ti asɔnun Katoliki i bo bia kun mɔ be tɛkɛli i afuɛ 2006'n i ɔktɔblu i le 14 su.
Klistfuɛ'm be Ɲanmiɛn sulɛ'n yɛ ɔ dunmua lɔ ɔ.
Komini nun Sran dandan mun
[edit | edit source]- M’bassidjé François, famiɛn kasiɛn'n, ɔ dili famiɛn afuɛ 1944 nun lele fa juli Côte d’Ivoire andepandansi nun, ɔ wuli afuɛ 1971 nun,
- Gaston Boka Mené, ti Gorée mɔ Sénégal lɔ i nun suklu ba laa, i junman yɛlɛ dɔɔtrɔ nun, ɔ o PDCI-RDA i takafuɛ'm be nun, ɔ yoli depite afuɛ 1960 lele fa juli afuɛ 1980 nun. Ɔ ti be nga be takali Parti Démocratique de Côte d’Ivoire be nun kun. I sɔ kpɛnngbɛ'n ti klɔ su ndɛ'n i su lalofuɛ, ɔ wuli afuɛ 2009 nun, ɔ le afuɛ 100 tra su;
- Be wuli Ernest Boka afuɛ 1927 nun, ɔ ti Ivoiri lɔ politikifuɛ nin avoka. Ɔ ti nvle sɔ nun lɔ mmla be su dɔɔtrɔ klikli be nun kun, yɛ ɔ kan aniɛn kaka (france fuɛ, anglais fuɛ, russe fuɛ, arabe fuɛ, portugais fuɛ, espagnol fuɛ). Ɔ dili junman François Mitterrand i lɔ lɔfuɛ be lɔ, ɔ nin mɛn i siefuɛ i junman diwlɛ lɔ. Afuɛ 1957 nun, ɔ kacili asɔnun kpɛnngbɛn. Afuɛ 1960 nin 1964 be afiɛn lɔ, ɔ ukali naan b’a yi anuannzɛ cinnjin kaka: Collèges d’enseignement général (CEG), Lycée Classique d’Abidjan, École nationale d’administration (ENA), ɔ nin Côte d’Ivoire lɔ jɔlɛ difuɛ dandan be su kpɛn, ɔ nin be. Afuɛ 1964 nun, ɔ wuli bissua lɔ, sa wie be ti, sran be simɛn i wlɛ.
- Léonard Offoumou Yapo, be wuli i Attobrou klɔ su lɔ afuɛ 1923 nun, ɔ ti Côte d'Ivoire lɔ politikifuɛ;
- Laurent Gbagbo boli like suanlɛ bo Agboville lɔ nvle suklu ba be suklu dan nga be flɛ i kɛ Plateau i nun lɔ, lika nga i baba di i junman lɔ;
- Be wuli Pépito Elhorga m’ɔ ti rugbi tofuɛ France lɔ, Aggboville lɔ;
- Denis Ossey Gnassou, politikifuɛ kun m’ɔ fin Afrique du Sud lɔ’n, m’ɔ fin Côte d'Ivoire lɔ’n, m’ɔ fin Abé, ɔ ti nvle i su kpɛn, ɔ nin afɔtuɛ manfuɛ ngunmin kun m’ɔ ti Président François Bozizé i nvle’n nun lɔ’n, m’ɔ ti famiɛn Bokassa I i nvle’n nun lɔ’n.
- Mamadou Koulibaly, be wuli i, be ɲinnin Azaguié klɔ’n su lɔ, ɔ ti nvle’n i aɲia’m be su kpɛn, ɔ ti politikifuɛ, yɛ ɔ takali LIDER i anuannzɛ’n;
- Adama Dahico, m’ɔ ti Agboville lɔ klɔ’n i sufuɛ dan’n, afuɛ 2005 septembre nun’n;
- Laurent Pokou, ex-football international (club [Rennes] ...) Ivoirien football, ɔ juli Ballon d’Or Africain i nglo lɔ kpɛ nɲɔn, afuɛ 1970 nin 1973. Ɔ wuli afuɛ 2016, Novamblu i le 13 su, kɛ ɔ le afuɛ 69;
- Bernard Claude Assamoi, ti sika ndɛ nun junman difuɛ, ɔ suannin like. Ɔ di junman kɛ afɔtuɛ manfuɛ nin like klefuɛ sa audit interne nin capital marchés be nun. Ɔ ti anuannzɛ nga be flɛ i kɛ Union des auditeurs internes (UFAI) mɔ be kan blɔfuɛ aniɛn’n, ɔ nin Institut des auditeurs internes de Côte d’Ivoire be nunfuɛ. Ɔ klɛli fluwa nɲɔn: "Establissement d'un cadre de contrôle interne" ɔ nin "L'origine des Abbées." Ɔ fali i wun wlali anuannzɛ kpanngban be yilɛ nun: Côte d’Ivoire lɔ suklu ba nin suklu ba’m be anuannzɛ’n (FESCI) ɔ nin Gbanflɛn nin talua nga be o Front Populaire Ivoirien lɔ’n (JFPI). Ɔ ti JFPI i nvle’n i su kpɛn klikli nga be fali i Agboville lɔ’n, i sin’n, ɔ ti Front Patriotique Révolutionnaire i kpɛnngbɛn klikli’n. Politiki nun’n, ɔ dili afuɛ 2021, Marsi i le 6 su’n, m’ɔ ti mmla klɛfuɛ’m be alɛ’n, sanngɛ w’a kwlá diman junman. Andɛ’n, ɔ ti PPA-CI i Komite dan’n i nunfuɛ, ɔ ti awa junman difuɛ nin awa junman difuɛ nga be ti anuannzɛ’n i nunfuɛ’m be selilɛli’n i nzɔliɛ. Ɔ ti CAE-PPA-CI i kpɛnngbɛn nɲɔn su’n, ɔ nin Cri-Pafricain i kpɛnngbɛn nɲɔn su’n, ɔ nian pati’n i mɛn dilɛ’n nin i ajalɛ’m be su.
- Aspro Bernard: Bernard Assovié mɔ be flɛ i ekun kɛ Aspro Bernard’n, ɔ fin Amlɛnkɛn’m be lɔ drɔgi kun mɔ be nin jue tofuɛ’n be kɔ likawlɛ’n i aata dilɛ dunman’n nun afuɛ kpanngban kpa. Aspro Bernard ti jue tofuɛ dan kpa, jue tofuɛ, jue tofuɛ, gita bofuɛ m’ɔ bo jue tofuɛ kɛ Amédée Pierre, Mamadou Doumbiya, Okon Séka Athanase mɔ be fali Ivoiri nin sran ble jue’m be nzɔliɛ’n, be su ndɛ’n. Kɛ sran ng’ɔ yili desɛn sɔ’n, ɔ wuli afuɛ 78;
- Miɛn Ekissi Pierre, m'ɔ ti jue tofuɛ, jue tofuɛ, nin jue tofuɛ mɔ be si i jue nga be flɛ i kɛ "900 kg de l'amour" i su, be bu i kɛ ɔ ti abbey nun jue tofuɛ dan nɲɔn su Aspro Bernard sin. Be wuli i Agboville lɔ (Loviguié lɔ), ɔ boli i junman’n i dilɛ bo i gbanflɛn nun kpa, i nun m’ɔ le afuɛ 15, ɔ ti jue tofuɛ dan Aspro Bernard i Agnéby Jazz Orchestre nun, ɔ boli jue lɔ lele afuɛ 1960 nun. I lika kɔlɛ’n, nin i kɔnsɛti’m be yolɛ’n, ɔ nin i lika nianlɛ’n, ɔ nin sran ble mɛn’n nun lɔ nin mɛn wunmuan’n nun’n, be yoli maan ɔ nin miziki nun sran dandan kɛ Zaki Braɔn, nin Zakson Five, nin Jɔni Halidɛi, nin Ɛlvisi Prɛsli, nin Beatlɛsi, nin Manu Dibango, nin Rosɛrɛ, nin Miriam Makeba, nin G.G. Viki, nin Mamadu Dumbia, ɔ nin Amɛdɛ Piɛli. Cɛn kun’n, kɛ bé dí konsiɛti Champs-Élysées lɔ’n, France lɔ siefuɛ Georges Pompidou i yi bɔbɔ boli able silɛ bo. Ɔ nin i jue tofuɛ akpasua nga be flɛ i kɛ "Rythmes d'Agboville" be ɲannin akatua kaka, yɛ Nigeria fuɛ lɔ siefuɛ Amani Diori i akatua kun o nun wie. Côte d'Ivoire lɔ djue be nun sran dan kun mɔ be flɛ i kɛ Seigneur Ekissi Pierre, ɔ wuli afuɛ 2011 juin i le 5 su’n, i nun m’ɔ le afuɛ 85. Kɛ sran’m bé mánmán i’n, ɔ wuli.
- Nayanka Bell, jue tofuɛ, ɔ ti Ivoirien m’ɔ fin Abbey’n, yɛ be wuli i Danané lɔ: ɔ ti sran ble mɛn’n nun nɛn klanman’m be nun kun;
- Joelle Séka mɔ be flɛ i kɛ Joelle C., i kpa bɔbɔ’n, be flɛ i kɛ Joèlle Yaba Séka. Ɔ ti Côte d'Ivoire lɔ jue tofuɛ kun m’ɔ fin jue tofuɛ’m be awlobo kun mɔ Marcellin Okoi et Okoi Séka Athanase be o nun wie’n. Ɔ le nɛn kun m’ɔ ti i liɛ ngunmin m’ɔ yacili i blɛ su’n niɔn. Ng’ɔ ti tɛ’n, yɛle kɛ ɔ wuli gbanflɛn kan kpa, i nun m’ɔ le afuɛ 37, ɔ fali timbre ng’ɔ leman wunsu m’ɔ yoli sran ble’m be aladio nin televiziɔn’m be fɛ afuɛ 2000 nun’n. I wie’n yoli maan sran ble’m be djue wafa ng’ɔ ti’n, ɔ kacili lika dan kpa.
- Be wuli Alice Dekessa klɔ nga be flɛ i kɛ Agboville su lɔ. Ɔ fin Wobɛ i osu’n nun. Ɔ yo mapouka nga be flɛ i kɛ mapouka contrôlé, m’ɔ ti laa mapouka’n i nun jue’n, i sin’n, ɔ yoli maan be yili uflɛ nun mapouka uflɛ nga be flɛ i kɛ Saint-Martin. Kɛ ɔ fɛ i afuɛ 17 nun, ɔ trannin France lɔ.
- Hortense Aka-Anghui Be wuli Ɔrtɛnsi Aka-Anghui (1933-2017) m’ɔ ti politikifuɛ’n, lɔ.
Anuannzɛ dandan nga be di junman likawlɛ
[edit | edit source]- COOPARA : Coopérative Régionale de l'Agnéby-Tiassa
- COMAG : Coopérative moderne d'Agboville
- 3CA : Coopérative café-cacao d'Agboville
Sports
[edit | edit source]Akpasua i klɔ dan’n su lɔ ngunmin yɛ be yo be wun kpinngbinlɛ’n niɔn, afin lika uflɛ’m be leman ninnge ng’ɔ nin i fata’n. Klɔ sɔ'n su lɔ'n, be le banon nɲɔn: Agnéby Sports d'Agboville, m'ɔ di Ligue 2 nun kɛ be tuli i D3 nun'n, ɔ nin Asafa d'Agboville, m'ɔ di banon Championnat de Division Régionale nun'n, m'ɔ ti kɛ "division 4" sa'n. Kɛ nga Côte d’Ivoire lɔ klɔ sunman be fa yo’n sa’n, sran’m be klo balɔn tolɛ’n i su alɛ nga be flɛ i kɛ Maracanas’n, i kpa.
Anuannzɛ nga be o lɔ’n
[edit | edit source]- L'A.R.A.F : Association des Ressortissants d'Agboville née en France, ɔ ti anuannzɛ dandan nga be bo Akan’m be nzuɛn’n i bo Pari nin Europe lɔ’n, be nun kun;
- L'A.D.L.D : l'Agnéby pour la Démocratie, la Liberté et le Développement ɔ ti nvle sunman be anuannzɛ kun m ɔ su wa fite’n, m’ɔ ti nvle’n i nunfuɛ’m be anuannzɛ i su jranlɛ’n, ɔ nin sika ndɛ’n i jranlɛ’n. Be wuli i France fuɛ lɔ, afuɛ 2011 nun;
- L'AGEEA : Amicale Générale des Élèves et Étudiants d'Agboville ɔ ti suklu ba’m be anuannzɛ’m be anuannzɛ kun m’ɔ o akpasuab nun m’ɔ di junman naan Agboville lɔ ba yasua’m be bo w’a yo kun’n, naan be bo w’a yo kun’n, naan b’a yo kpa’n;
- L'association ADRHI-CI pour la formation professionnelle, le développement de l'Informatique, l'Internet et des technologies numériques, créée en France, siège autonome basé en Agboville,ɔ di junman kɛ ɔ fɛ i afuɛ 2004 nun’n;
- anuannzɛ M'BOLO, be flɛli i kɛ depite Martin M’bolo m’ɔ nian tukpacɛ’n su’n i dunman nun .;
- A.D.I : Association de Développement local d'Agboville, actions sociales et caritatives.
Akpasua mun, nin klɔ kanngan mun, ɔ nin klɔ nga be o lɛ’n
[edit | edit source]- Tiassalé akpasua ng’ɔ o wia atɔliɛ lɔ’n;
- Sikɛnsi akpasua i wia atɔliɛ lɔ lika’n nun lɔ;
- Taabo akpasua ng’ɔ o wia atɔliɛ lɔ’n;
- Azaguié m’ɔ o ngwa lɔ lika’n nun’n;
- Rubino nin Céchi be o nglo lɔ lika’n nun;
- Morokro i wia atɔliɛ lɔ;
- N’douci nin Gomon be o wia atɔliɛ lɔ lika’n nun;
- Grand-morié nin Attobrou be o wia afiliɛ lɔ lika’n nun;
- Oress-krobou nin Guessigué be o ngwa lɔ lika’n nun;
- Binao-Boussoue nin Lapou be o wia atɔliɛ lɔ lika’n nun.
Ɔ ti nzue akpasua’n i nunfuɛ
[edit | edit source]Ɔ ti nzue akpasua nsan:
- L'Agnéby-tiassa ;
- Les Grands-Ponts ;
- La Mê ou La Messan.
Klɔ dandan nga be sin yia be’n
[edit | edit source]- Abidjan ngwa lɔ lika’n nun’n, ɔ ti kilometi 79;
- Adzopé ɔ sin wia afiliɛ lɔ lika’n nun;
- Tiassalé ɔ sin wia atɔliɛ lɔ;
- Taabo ɔ sin wia atɔliɛ lɔ;
- Toumodi i nglo lɔ lika’n nun;
- Abidjan ngwa lɔ lika’n nun’n ;
- Sikensi ɔ sin wia afiliɛ lɔ lika’n nun;
- Afféry ɔ sin wia afiliɛ lɔ lika’n nun.
Be bo ndɛ’n / be bo ndɛ’n Abé nun
[edit | edit source]Agboville be flɛ i kɛ "Ogboba" Abe aniɛn nun, yɛle kɛ Ogba nzue ba’n i nuan lɔ (Agneby nzue ba’n yɛle Ogbo annzɛ Agbo, yɛ ba i nuan’n, lika ng’ɔ o nzue ba’n i wun lɛ’n).