Wp/ban/Bali

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | banWp > ban > Bali
Jump to navigation Jump to search
Propinsi Bali yening cingakan saking satelit.
Wawengkon Nusa Bali ring Indonesia (mawarna bang).

Bali inggih punika wasta nusa utawi propinsi ring Indonesia. Bali kawentenanne ring negara Indonesia. Ka apit antuk Nusa Jawa lan Nusa Lombok, Nusa Bali linggah nyane wantah 5.561 km2. Propinsi Bali kabagi antuk makudang nusa, sane sampun subaga sakadi : Nusa Bali, Nusa Penida, Nusa Ceningan, Nusa Lembongan, tur nusa-nusa sane alitan. Ibu Kota Propinsi Bali kawentenanne ring Denpasar.

Ring 2014, Propinsi Bali maduwe panjak kirang langkung (+/-) 4.25 yuta jiwa.[1] Propinsi Bali punika dados genah antuk pinih akeh wang sane maderbe Ugama Hindu ring Indonesia.[2]

Nusa Bali sampun terkenal ring mancanegara seantukan keindahan alam lan budaya nyane. Maakeh toris sane rawuh meriki makardiang wawengkon ekonomi ring Provinsi Bali punika sanget megantung ring pariwisata. Toris-toris sane mawisata ring bali pinih akeh saking Cina, Malaisia, Jepang lan Ostrali.

Mawit saking katahné wénten pura sane kaantukan mepuja ring dewa-dewi, Baliné kabaos Pulau Seribu Pura lan Pulau Dewata.

Babad[edit]

Arca Buddha sane katemuan ring Goa Gajah.

Masa kuna[edit]

Saking kirang langkung warsa 2000 SM (Sadurung Masehi) , Bali punika sampun katongosin olih wang Austronesia sane megingsir saking Asia kelod-kangin lan Oseania ngelintangin segara Nusantara punika. Wantah cingakin basa lan budaya ring Bali, punika madue kanti saking basa lan budaya ring Nusantara, Malaisia, Pilipina, lan Oseania. Peranti watu kapining warsa punika sampun kapanggihan ring desa Cekik, Nusa Bali kanginan.

Ring masa kuna, Ugama Hindu ring Bali punika kabagi antuk sanga soroh luir ipun : Pasupata, Bhairawa, Siwa Shidanta, Waisnawa, Bodha, Brahma, Resi, Sora lan Ganapatya. Sabilang soroh punika madue dewa lan dewi sane nglingsir.

Mapanggih kapining Portugis[edit]

Paruman wang Bali kaping wang Eropa sane ka ping siki pawiakti ring 1512, ri tatkala kapal-kapal Portugis pamucukin olih Antonio Abreu lan Francisco Serrão kacingakin ring Nusa Bali segara sane kaleran. Wangsa Portugis punika polih ngambarang Nusa Bali ring 1512

1906 Puputan monument in Denpasar

Hindia Belanda[edit]

Ring warsa 1597, Belanda, kamanggalanin antuk Cornelis de Houtman mewali ka Nusa Bali. Pamerentahan Belanda ngagegang kuasa ipun nyane ring Bali ri tatkala warsa 1840an saking segara kaler Nusa Bali punika. Belanda ipun mepaduang kerajaan-kerajaan ring Bali mangda polih makuasa. Ri tatkala pamuput warsa 1890an, Belanda mapikolih kuasa ring Nusa Bali kidul.

Ri tatkala sasih Juni 1860, nabe prani lan tumbuhan Alfred Russel Wallace saking Wales, mewali ka Nusa Bali. Pawalian idane mebuaka antuk pemineh biologi sane kabaosan Guwet Wallace. Guwet Wallace inggih punika guwet angen sane ngelintangin selat Lombok. Guwet punika masahang soroh prani lan tumbuhan antuk wawengkon punika.

Belanda mangutus makudang-kudang wadua lan kapal ring Sanur ri tatkala warsa 1906 antuk megegebugin Bali. Kaantukin mapurinin wadua punika, wangsa raja ring puri Denpasar ngemargiang perang puputan. Mawit puputan punika, 200 wang Bali seda pikolih manyedayang ragane. Puri Klungkung taler ngaturang puputan kaantukin mapurinin wadua Belanda. Pamuput yuda punika, Belanda mapikolih makuasa ring Bali, sakewanten pikolih Belandane nenten mrebawa antuk agama lan budaya. Pikolih Belandane ring Bali nenten taler kuat sakadi ring Jawi tur Maluku.

Luput saking kuasa Belanda[edit]

Wartamana[edit]

Polah geograpis[edit]

Topograpi Nusa Bali

Iklim lan masa[edit]

Prani lan tumbuhan[edit]

Alam lingkungan[edit]

Pemerentahan ring Bali[edit]

Propinsi Bali, kebagi antuk 8 kabupaten lan 1 kotamadya.luir ipun kabupaten Badung, Bangli, Buleleng, Gianyar, Karangasem, Klungkung, Jembrana, Tabanan, miwah Kotamadya Denpasar.

Kabupaten Badung[edit]

Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 420,09 km2sané kawatesin antuk Kabupatèn Bulèlèng ring kaler, Kabupatèn Tabanan ring kauh, Kabupatèn Bangli, Gianyar, miwah Kota Denpasar ring kangin, saha Segara Hindia ring kelod. Badung maduwé 6 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Petang, Mengwi, Abiansemal, Kuta, Kuta Utara, lan Kuta Selatan.

Kabupaten Bangli[edit]

Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 520,81 km2sané kawatesin antuk Kabupatèn Bulèlèng ring kaler, Kabupatèn Badung miwah Kabupatèn Gianyar ring kauh, Kabupatèn Klungkung miwah Kabupatèn Karangasem ring kangin, saha Kabupatèn Klungkung miwah Kabupatèn Gianyar ring kelod. Bangli maduwé 4 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Kintamani, Susut, Tembuku, lan Bangli.

Kabupaten Buleleng[edit]

Kabupaten Buleleng inggih punika kabupaten sane pinih linggah ring Provinsi Bali. Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 1.365,88 km2 sané kawatesin antuk Segara Jawa ring kaler, Kabupatèn Jembrana ring kauh, Kabupatèn Karangasem ring kangin miwah Kabupatèn Bangli, Kabupatèn Tabanan, saha Kabupatèn Badung ring kelod. Kabupaten Bulèlèng maduwé 9 kecamatan inggih punika: Kecamatan Banjar, Buleleng, Busung Biu, Gerokgak, Kubutambahan, Sawan, Seririt, Sukasada, lan Tejakula.

Kabupaten Gianyar[edit]

Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 368 km2sané kawatesin antuk Kabupatèn Bangli ring kaler, Kabupatèn Badung ring kauh, Kabupatèn Bangli saha Kabupatèn Klungkung ring kangin miwah Kota Denpasar saha Selat Badung (Selat Nusa Penida) ring kelod. Gianyar maduwé 7 kecamatan inggih punika : Kecamatan Blahbatuh, Gianyar, Payangan, Sukawati, Tampaksiring, Tegallalang, lan Ubud.

Kabupaten Karangasem[edit]

Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 839,54 km2 sané kawatesin antuk Kabupatèn Bulèlèng, Kabupatèn Bangli miwah Kabupatèn Klungkung ring kauh, saha Segara Hindia ring kaler, kangin, miwah kelod. Kabupaten Karangasem maduwé 8 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Abang, Bebandem, Karangasem, Kubu, Manggis, Selat, Sidemen, lan Rendang.

Kabupaten Klungkung[edit]

Kabupaten Klungkung maduwe wawengkon sane paling alit ring Propinsi Bali. Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 315 km2sané kawatesin antuk Kabupatèn Bangli ring kaler, Kabupatèn Gianyar ring kauh, Kabupatèn Karangasem ring kangin miwah Segara Hindia ring kelod. Kabupaten Klungkung maduwé 4 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Banjarangkan, Dawan, Klungkung, lan Nusa Penida.

Kabupaten Jembrana[edit]

Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyané 841,80 km2sané kawatesin antuk Kabupatèn Bulèlèng ring kaler, Kabupatèn Tabanan ring kangin, Selat Bali ring kauh, lan Segara Hindia ring kelod. Kabupaten Jembrana Maduwe 5 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Jembrana, Melaya, Mendoyo, Negara, lan Pekutatan.

Kabupaten Tabanan[edit]

Kabupaten Tabanan kabaosane lumbung beras Pulau Bali mawitan Kabupaten Tabanan maduwe makudang-kudang carik. Wawengkon kabupatèn puniki linggahnyane 839.33 km2 sané kawatesin antuk Kabupatèn Bulèlèng ring kaler, Kabupatèn Jembrana ring kauh, Kabupatèn Badung ring kangin, saha Segara Hindia ring kelod. Kabupaten Tabanan maduwe 8 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Baturiti, Kediri, Kerambitan, Marga, Penebel, Pupuan, Slemadeg, Slemadeg Barat, Slemadeg Timur, lan Tabanan.

Kotamadya Denpasar[edit]

Denpasar inggih punika Ibu Kota Propinsi Bali. Wawengkon kotamadya puniki linggahnyane 123.98 km2

Ekonomi[edit]

Ring warsa 1970an, ekonomi ring Propinsi Bali punike pilih akeh mandasar kapining metani miwah meabian. Nanging saking mangkin, maakeh toris sane rawuh meriki ka Bali makardiang wawengkon ekonomi ring Provinsi Bali punika sanget megantung ring pariwisata, mawitan Propinsi Bali puniki dados silih tunggil propinsi sane pinih sugih ring Indonesia. Ri tatkala 2003, kirang langkung 80% ekonomi ring Propinsi Bali punika mekanti kapining industri pariwisata. Sakewanten, petaka bom Bali ring 2003 lan 2005 mangardiang industri pariwisata runtuh. Saking mangkin industri pariwisata ring Bali ngindayang ajeg mawali.

Matani tur maabian[edit]

Sakewanten Nusa Bali punika subaga kapining wawengkon industri pariwisata. Matani tur maabian inggih punike ngaturang tenaga kerja sane pinih akeh.

Pariwisata[edit]

Transportasi[edit]

Demograpi[edit]

Seni budaya lan Basa[edit]

Seni budaya ring bali, sampun kasor ring mancanegara. Sawireh punika, akeh toris e rawuh meriki. Seni budaya ring Bali mepadu antuk agama Hindu Dharma. Pepaduan punika ngawentenan budaya sane luwih lan agung.

  • Seni Tari, ring bali kasor antuk igel-igelan sane mapesengan Kecak, Baris, Panyembrahma, Pendet, miwah sane lianan.
  • Seni Rupa,
  • Seni Ukir, ukir-ukiran Bali maduwe cihna sane lian.
  • Seni Wewangunan, wewangunan ring Bali, nenten je wenten sane ngematuhang. Anak sane duweg ngewangun, kapesengan antuk Undagi.

Ring bali, basa sane keangge wenten telung soroh, inggih punika:

Pangiring suratan[edit]

  1. Ni Komang Erviani (17 December 2012). "Bali faces population boom, now home to 4.2 million residents". Bali Daily via The Jakarta Post. Retrieved 30 December 2012.Page Module:Wp/ban/Citation/CS1/styles.css has no content.
  2. "Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut" [Population by Region and Religion Bali Province]. Sensus Penduduk 2010. Badan Pusat Statistik.Page Module:Wp/ban/Citation/CS1/styles.css has no content.