Wp/ann/Ubọk Itọ-inu

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Ubọk Itọ-inu

Itọ-inu ìre iweweek iriọn̄ okike inu ominbe ikeke. Ire ekitumu ikọ ifolek itọtọ ujọn̄ọ, isibi ibe ke ebeweek iriọọn̄ okike inu ya ojon̄obe ikeke. Itọtọ ulobo ìre iweweek iriọn̄ oke inu olobobe ire. Mîkitọ si uwele, ubene, udọk, mgbọ, ugwat, okputuk [òrere "mass" me Usem Uket-chieen̄] mè owuwa ebi kè ofifi inu.

Me owuwa acha òraraka, ebi kè ido me liyon̄ ekikaan̄ esese ubọk itọ-inu. Ire, me emen acha 1983, ebi ìkikween inu ifolek sayensi mînigbaan̄ ititiin̄ me Fùrâns inikigbaan̄ itọt otu ike ebesa irọ inyi otutuuk ido ekaan̄ ubọk itọ-inu ge ufuna ido geelek ekekọt ekpa ifuk-ibot ema eweekbe imun̄ mèlek ebi ofifi ido kechilọ. Gọọk me lek ike ema etumube ifieek me ere ya, iyayat me ntitiin̄ ya ke otutuuk ido enibene ikisa ubọk itọ-inu ge, eyi ekigwen Es-Ài (S.I.), isa itọ inu.

Me S.I. yi, ekisa erieen̄-ntọ [unit] jaaba kechi itọ esese àgwà [physical properties]:

Erieen̄-ntọ jaaba òkup me Ubọk itọ-inu eyi S.I.
Egop Erieen̄-ntọ Àgwà [properties]
s sekọ̀n m̀gbọ̀
m mità ujọn̄ọ (uwele, ubene, udọk)
kg kilogaram okputuk
A amupè ugwat mkpùkpùk àlana
K keluvìn oke uyok
mol môlu otuifuk inu òkukup
cd kànudelà oke utoon̄ onînin̄ ere

Gwuun̄ chieen̄:

okputuk [mass]; mkpùkpùk [charged particles]; àlana [electricity]

Ebi S.I. enyi ida ibe ke itọ-inu jaaba kecha gaalek ke ebekisa igwugwa itọ otutuuk inu geelek me liyọn̄.

Me S.I. yi si, mîkaan̄ owuwa ikọ-isi [prefixes] ekisa itumu iriaak inu ekitọbe inyi esa eriọn̄ oke inu ya owabe ire. Ikọ cha ere:


10²⁴: yotà

10²¹: zetà

10¹⁸: ekizà

10¹⁵: petà

10¹²: terà (òsîsibi ke ìwa ngwugwu ìrek)

10⁹: gigà (wâ egie ìrek)

10⁶: megà (wâ ego ìrek)

10³: kilò (wâ obop ìrek)

10²: ekìtò (wâ efit ìrek)

10¹: dekà (wâ akọp ìrek)

10⁰: - (kpekige inu geege igọọk)

10⁻¹: desì (che akọp ìrek)

10⁻²: sentì (che efit ìrek)

10⁻³: milì (che obop ìrek)

10⁻⁶: maikìrò (che ego ìrek)

10⁻⁹: nanò (che efie ìrek)

10⁻¹²: pikò (che ngwugwu ìrek)

10⁻¹⁵: femutò

10⁻¹⁸: atò

10⁻²¹: zepitò

10⁻²⁴: yokitò

Ire ene ibôtumu okike inu owabe ikeke me Usem Obolo, ikamamalek ìbum ibot ìweek erieen̄ itọ-inu ya me Usem Uket-chieen̄. "Ijọn̄ ya ìre kilò gweregwen me ujọn̄ọ sà uwele kan̄ ore kilò gò." Otutuuk ene mîriọọn̄ ibe ke ekitọ ujọn̄ọ mè uwele me mità.


Nrọnnye[edit source]